Përtej kartolinave: Pse Cetinja është e vetmja arsye për të vizituar Malins e Zi

Shumica e udhëtarëve që zbarkojnë në Mal të Zi bëjnë të njëjtin gabim kronik: ata mbeten të bllokuar në kurthin e jahteve prej plastike në Budva ose në rrugicat e mbytura nga turistët në Kotor. Ata kërkojnë një realitet që nuk ekziston më, një lloj magjie bregdetare që është shitur te ofertuesi më i lartë. Por, nëse doni të gjeni kockën e vërtetë të këtij vendi, duhet të lini pas kripën e Adriatikut dhe të ngjiteni lart, aty ku ajri bëhet i hollë dhe historia rëndon mbi supe si një pallto leshi e lagur. Cetinja nuk është një qytet që përpiqet t’ju pëlqejë. Ajo nuk ka shkëlqimin e rremë të resorteve moderne. Ajo është e hirtë, monumentale dhe disi cinike ndaj kalimtarëve të rastit.

Jehona e vitit 1910: Një mbretëri në një rrugë të vetme

Në vjeshtën e vitit 1910, Mbreti Nikolla i Parë qëndronte në ballkonin e Pallatit Blu, duke parë një qytet që ishte më shumë një fshat diplomatik sesa një metropol. Cetinja ishte kryeqyteti më i vogël në botë, por me një ego që mund të gllabëronte perandori. Diplomatët nga Parisi, Londra dhe Shën Petersburgu detyroheshin të jetonin në shtëpi guri, duke u ankuar për erërat e forta që vinin nga mali i Lovćen-it, ndërkohë që hartonin fatet e Ballkanit mbi gota rakie. Ky kontrast midis madhështisë diplomatike dhe varfërisë krenare të malësorëve është ajo që e bën këtë vend unik. Kur ecën sot nëpër rrugën kryesore, mund të ndjesh ende atë tension të vjetër midis elegancës evropiane dhe ashpërsisë malazeze.

“Mali i Zi është një det gurësh ku valët kanë ngrirë në mes të një stuhie të tmerrshme.” – Petar II Petrović-Njegoš

Ky citat i Njegoš-it nuk është thjesht poezi; është një përshkrim gjeologjik dhe shpirtëror. Cetinja nuk është e strukur në mal, ajo është pjesë e tij. Ndryshe nga qytetet si Shkup apo Gostivar, ku jeta moderne ka mbuluar shtresat e vjetra, këtu koha ka mbetur e pezulluar. Ky është një vend ku çdo gur ka një histori gjaku dhe nderi, diçka që vështirë se mund ta kuptojë një turist që kërkon vetëm selfien e radhës.

Dekonstruksioni i heshtjes: Anatomia e një kryeqyteti fantazmë

Nëse prisni një qytet me lëvizje të shfrenuar, do të mbeteni të zhgënjyer. Cetinja ofron diçka shumë më të rrallë: heshtjen. Një heshtje që të detyron të dëgjosh hapat e tu mbi kalldrëm. Ky nuk është një vend vibrant; është një vend i vërtetë. Gjatë një vizite në ish-Ambasadën Franceze, me pllakat e saj shumëngjyrëshe që duken si një anomali në mes të hirit, kuptova se Cetinja është një muze i dështimeve dhe triumfeve diplomatike. Dritaret e pluhurosura tregojnë për një kohë kur këtu vendosej nëse Ballkani do të digjej apo do të lulëzonte. Sot, këto ndërtesa shërbejnë si akademi arti ose biblioteka, duke mbajtur gjallë një kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume që po zhduket nën peshën e globalizmit.

Micro-zooming në detajet e Biljarda-s: Kjo ndërtesë, dikur rezidenca e Njegoš-it, mban emrin e tavolinës së parë të bilardos në vend, të cilën njerëzit e mbretit e mbajtën mbi supe nëpër shtigjet e malit. Imagjinoni forcën brutale të nevojshme për të sjellë një copë luksi evropian në këtë djerrinë guri. Sot, brenda saj gjendet një hartë relief e Malit të Zi, e krijuar nga austriakët. Duke e parë atë, kupton se sa i vogël, por i thyer është ky territor. Është një labirint kanionesh, nga Kanioni i Matkës në jugun më të largët deri te Kanioni Rugova, që të gjithë duken si gërvishtje në këtë hartë gjigante. Ky gur i hirtë këtu është po aq i lashtë sa muret në Nin apo shkëmbinjtë e egër në Paklenica.

Pse duhet të shmangni bregdetin për këtë lartësi

Bregdeti i Malit të Zi është një mashtrim i bukur. Por Cetinja është e vërteta e hidhur. Nëse keni parë Liqenet e Plitvicës apo keni eksploruar mrekullitë si Shpella e Škocjanit, do të kuptoni se natyra këtu nuk është thjesht dekorative. Ajo është armiqësore. Për të kuptuar destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje, duhet të shihni sesi njerëzit këtu kanë ndërtuar shtëpi që duken si fortifikata. Edhe në Foçë apo Patras, nuk gjen këtë lloj melankolie heroike që pushton rrugët e Cetinjës pas orës pesë të pasdites, kur mjegulla zbret nga malet dhe mbulon manastirin e vjetër.

“Nuk ka asgjë më të trishtë dhe më madhështore sesa një kryeqytet që ka humbur pushtetin, por ka ruajtur dinjitetin.” – Edith Durham

Durham kishte të drejtë. Cetinja nuk qan për humbjen e statusit të saj si qendër e pushtetit. Ajo thjesht qëndron aty, indiferente ndaj faktit nëse ju e vizitoni apo jo. Kjo indiferencë është pikërisht ajo që i mungon turizmit modern. Këtu nuk ka menu në dhjetë gjuhë të huaja në çdo cep. Ka vetëm kafe të fortë, rakie që të djeg fytin dhe biseda të gjata për politikën dhe të kaluarën që nuk pranon të vdesë.

Një reflektim mbi arsyen e udhëtimit

Pse vijmë në vende të tilla? Jo për t’u ndjerë rehat. Cetinja nuk është rehatshme. Vijmë për të kujtuar se jeta nuk është vetëm një seri eksperiencash të kuruara në Instagram. Ky qytet na tregon se kultura nuk është diçka që konsumohet, por diçka që jetohet dhe vuhet. Kushdo që kërkon vetëm dritat e qyteteve të mëdha duhet të qëndrojë larg. Ky vend është për ata që gjejnë bukuri te muret e plasaritura, te lagështia e kishave ortodokse dhe te sytë e mprehtë të pleqve që ulen në stolat e parkut duke vrojtuar botën që ndryshon pa i pyetur. Në fund të fundit, Cetinja mbetet kryeqyteti i shpirtit malazez, një shpirt që nuk mund të blehet me para, as të shitet si suvenir. Kur dielli perëndon pas Lovćen-it, duke hedhur hije të gjata mbi Pallatin e Mbretit Nikolla, kupton se disa vende nuk janë thjesht pika në hartë, por gjendje shpirtërore. Dhe Cetinja është një gjendje melankolie të pafundme, por të pathyeshme.“