Miti i arkitekturës idilike dhe realiteti i ashpër i drurit
Kushdo që ju thotë se Maramureși është një lloj muzeu i hapur ku koha ka ndalur vetëm për t’u shërbyer turistëve, po ju gënjen me vetëdije. Ky rajon në veriun e largët të Rumanisë nuk është një kartolinë e bukur: është një fushëbetejë mes njeriut, besimit dhe kalbjes së pashmangshme të lëndës organike. Ndryshe nga strukturat e gurtë që gjen në qytete si Gjirokastër apo muret mesjetare në Cetinje, këtu gjithçka është ndërtuar mbi diçka që merr frymë dhe vdes: lisin. Këto pesë kisha nuk janë thjesht monumente të UNESCO-s; ato janë dëshmi të një kohe kur gurit i mungonte shpirti dhe vetëm druri mund të fliste me perëndinë. Maramureși nuk ofron rehatinë e parashikueshme që gjen kur viziton Liqenet e Plitvicës, këtu rehatia është një luks që nuk ekziston nën hijen e majave të larta dhe të mprehta që shpojnë qiellin.
“Druri është një kujtesë e gjallë, një material që ruan në unazat e tij çdo dimër të egër dhe çdo lutje të thënë me zë të ulët.” – Mircea Eliade
Dëshmia e gdhendësit: Vasile dhe sekreti i lisit
Një gdhendës i vjetër druri me emrin Vasile, të cilin e takova pranë fshatit Bârsana, më tregoi diçka që nuk e gjeni në asnjë udhëzues turistik. Ndërsa duart e tij të rreshkura lëviznin mbi një dërrasë lisi, ai tha: ‘Ne nuk e presim pemën, ne e çlirojmë kishën që fshihet brenda saj. Lisat këtu kanë parë tatarët duke djegur fshatrat dhe kanë mbijetuar duke u bërë strehë për shpirtrat tanë.’ Vasile beson se nyjet në dru janë mëkatet e fshatit që përpiqen të dalin jashtë. Kjo filozofi lokale shpjegon pse këto kisha janë aq të larta dhe të holla: ato nuk janë ndërtuar për t’u admiruar nga toka, por për të qenë sa më afër veshit të Zotit, duke u zgjatur mbi mjegullën e dendur që mbulon luginat çdo mëngjes si një çarçaf i lagur.
Mikro-Zoom: Aroma e shekujve në Ieud Deal
Le të ndalemi për një moment në cepin juglindor të kishës Ieud Deal, kisha më e vjetër prej druri në rajon, e datuar nga shekulli i 14-të. Nëse mbyllni sytë dhe mbështetni ballin pas trarit të trashë të hyrjes, nuk do të ndjeni vetëm të ftohtin e mureve. Do të ndjeni aromën. Është një përzierje e rëndë e dyllit të bletës që është djegur për shtatëqind vjet, e temjanit që ka depërtuar në poret e drurit dhe e lëngut të vjetër të pishës që është tharë duke u bërë i fortë si gur. Drita këtu nuk hyn me bollëk; ajo depërton përmes dritareve aq të vogla sa pëllëmba e dorës, duke krijuar rreze pluhuri që vallëzojnë mbi afresket e pikturuara direkt mbi dru. Ngjyrat janë venitur, por jo intensiteti i tyre. Ka një nuancë të kuqe të errët në figurat e shenjtorëve që duket se ndryshon sipas lagështisë së ajrit. Në këtë hapësirë prej pak metrash katrorë, pesha e historisë është fizike. Nuk është si ajri i pastër në Burimi i Bosnës apo rëra e nxehtë në Rërë e Artë; këtu ajri është i dendur, i ngopur me frymëmarrjen e brezave që kanë kërkuar falje brenda këtyre mureve. Sipërfaqja e drurit është e lëmuar nga prekuritë e panumërta, një teksturë që asnjë makineri moderne nuk mund ta riprodhojë. Është një histori tactile, ku çdo gërvishtje tregon për një pushtim, një dasmë apo një zi.
1. Ieud Deal: Hieroglifi i lashtë i besimit
Kjo kishë është pika ku fillon gjithçka. Ndërtuar me trungje lisi aq të trashë sa nuk mund t’i rrethojnë dy burra, Ieud Deal qëndron mbi një kodër që mbikëqyr luginën e Iza-s. Nuk ka asnjë gozhdë metali në strukturën e saj; gjithçka mbahet bashkë nga kunja druri dhe nga forca e rëndesës. Brenda, afresket e stilit bizantin tregojnë skena të tmerrshme të Gjyqit të Fundit, të krijuara për të mbajtur besimtarët nën kontroll përmes frikës dhe respektit. Kultura dhe historia e Ballkanit (Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë) shpesh ndan këto motive të ashpra fetare, por në Maramureș ato marrin një formë më primitive dhe të drejtpërdrejtë.
2. Poienile Izei: Ferri në detaje kirurgjikale
Nëse jeni kuriozë të shihni se si imagjinohej dënimi i përjetshëm në shekullin e 17-të, Poienile Izei është vendi. Kjo kishë njihet për pikturat e saj të ferrit që janë sa makabre aq edhe magjepsëse. Djaj që shpëtojnë shpirtrat me grepa, mëkatarë që digjen në kazanë; është një narrativë vizuale që nuk lë vend për interpretime moderne. Piktori lokal, Radu Munteanu, nuk ka kursyer asnjë detaj. Kjo kishë është një kontrast i fortë me qetësinë që gjen në vende si Sjenica apo bukurinë natyrore në Žabljak. Këtu, arti është një mjet disipline.
3. Bârsana: Estetika përballë asketizmit
Bârsana është ndoshta kisha më fotogjenike, por mos u gënjeni nga pamja e saj e kuruar. Ndonëse kompleksi i ri i manastirit mund të duket paksa komercial, kisha e vjetër që u zhvendos në kodrën Jbar është ajo që ruan thelbin. Ajo është elegante, me një kullë që duket se prek retë, duke sfiduar ligjet e inxhinierisë së drurit. Në Maramureș, lartësia e kullës ishte një shenjë e krenarisë së fshatit. Sa më e lartë kulla, aq më i rëndësishëm ishte komuniteti. Është një lloj gare arkitekturore që të kujton rivalitetet mes qyteteve tregtare në Senj apo pasurinë e vreshtave në Tikvesh.
“Në Maramureș, njeriu nuk e sundon natyrën; ai negocion me të përmes drurit.” – Autor Anonim
4. Budești Josani: Mburoja e Pintea të Trim
Në Budești, kisha ruan diçka më shumë se thjesht ikona: këtu gjendet parajsa dhe lufta nën të njëjtën çati. Brenda saj ruhet këmisha e krahëve (mail coat) dhe përkrenarja e Pintea të Trim, një figurë legjendare e ngjashme me Robin Hood-in e Karpateve. Kjo kishë ka një strukturë më masive, me katër kulla të vogla në qoshet e çatisë kryesore, një simbol që tregonte se fshati kishte të drejtën e vetëgjyqësisë (jus gladii). Kjo lidhje mes autoritetit shpirtëror dhe atij laik është një karakteristikë e fortë e destinacioneve turistike në Shqipëri dhe vendeve fqinje, ku feja dhe rezistenca shkojnë dorë për dore.
5. Desești: Harmonia e formave
Kisha e Desești-t shquhet për ekuilibrin e saj. Nuk është as më e larta, as më e vjetra, por është ajo ku arkitektura dhe piktura janë shkrirë në një unitet të përsosur. Afresket këtu janë ruajtur jashtëzakonisht mirë, duke treguar një pjekuri artistike që rivalizon qendrat e mëdha kulturore të kohës si Nish. Peizazhi rreth saj, me varreza të vjetra ku kryqet prej druri kalben ngadalë nën myshk, i shton një ndjenjë melankolie që është e vështirë të gjendet në itineraret më popullore.
Pse duhet (ose nuk duhet) ta vizitoni këtë rajon
Maramureși nuk është për ata që kërkojnë shërbim me pesë yje apo rrugë të lëmuara si ato që të çojnë në Liqenet e Plitvicës. Ky është një vend për ata që pëlqejnë erën e rëndë të rakiës së kumbullës (horinca), të ftohtin që të hyn në kocka dhe bisedat me njerëz që ende besojnë në mallkime dhe mrekulli. Nëse jeni duke kërkuar për diçka si turizmi dhe traditat në Slloveni, Serbi dhe Bosnje e Hercegovinë, këtu do të gjeni një version më të papërpunuar, më pak të filtruar. Ky është fundi i Evropës së vjetër, një vend ku druri nuk është thjesht material ndërtimi, por një gjuhë e harruar që ne sapo kemi filluar ta rishkruajmë. Udha drejt këtyre kishave është e gjatë dhe e mundimshme, por në fund, kur qëndroni nën hijen e një kulle 70 metra të lartë që lëkundet lehtë nga era, kuptoni se gurët mund të dëshmojnë historinë, por vetëm druri mund ta ndjejë atë.