Miti i thyer i gjakut dhe plastikës
Harroni keleret e errëta dhe kelerët e veshur me pelerina të zeza që fluturojnë nëpër natë. Transilvania e vërtetë nuk mban erë gjak, por mban erë pleh organik, dru lisi të djegur dhe rëndësi historike që të shtyp mushkëritë. Turistët e zakonshëm dynden në Bran për të parë një kështjellë që Vlad Tepeş vështirë se e ka parë ndonjëherë, duke kërkuar një drithërimë të lirë që Hollywood-i ua shiti për dhjetë dollarë. Por, nëse dëshironi të kuptoni shpirtin e këtij rajoni në vitin 2026, duhet të shikoni përtej suvenireve prej plastike. Transilvania është një plagë e hapur e historisë evropiane, një rajon ku fshatrat saksonë qëndrojnë si dëshmitarë të heshtur të një migrimi që filloi në shekullin e 12-të dhe përfundoi me një eksod masiv pas rënies së komunizmit. Nuk është si Rovinj apo Vodice ku deti fshin çdo mëkat me valët e tij; këtu, toka mban gjithçka.
“Transilvania është vendi i fundit në Tokë ku mund të shihni mesjetën ashtu siç ishte në të vërtetë.” – Patrick Leigh Fermor
Dëshmia e Vasiles dhe bluja saksonë
Një i moshuar i quajtur Vasile, me duar që ngjanin me lëvoren e një lisi të vjetër dhe thonjtë e nxirë nga puna e pafundme në fushë, më tha në Viscri: “Toka ha gjithçka, përveç tregimeve që ne refuzojmë t’i shkruajmë.” Ai po pinte një raki shtëpie që të digjte fytin si acidi i baterive, ndërsa ulej në një stol prej druri përpara shtëpisë së tij të lyer me atë blunë specifike transilvane. Kjo ngjyrë nuk është zgjedhur për estetikë; është një mbrojtje kundër insekteve dhe, siç besonin dikur, kundër syrit të keq. Vasile nuk e di se ku bie Çanakkale apo se çfarë historie mban Butrint, por ai e di se si tingëllon rrota e karrocës mbi gurët e rrumbullakosur të rrugës kur bie shi. Ai më tregoi se si fshati u zbraz në vitet ’90, kur gjermanët u larguan, duke lënë pas kisha të fortifikuara që tani shërbejnë si muze të vetmisë. Ky rajon kërkon një lloj durimi që nuk e gjen në destinacione si Sofje apo Kumanovë. Këtu, koha nuk ecën përpara; ajo sillet rreth vetes si një qen që kërkon bishtin e tij.
Transfagarasan: Brutaliteti i betonit mbi natyrën
Nëse keni vizituar Parku Kombëtar Krka dhe jeni mrekulluar nga delikatesa e ujit, Transfagarasan do t’ju godasë si një grusht metali. Ky rrugëtim nuk është thjesht një rrugë; është manifestimi i çmendurisë së një diktatori. Nicolae Ceaușescu e ndërtoi këtë rrugë si një rrugë ushtarake, duke përdorur tonelata dinamiti për të çarë malet Fagaras. Kur je atje, lart në 2000 metra, era nuk fërshëllen, ajo ulërin. Era mban erë fërkimi gomash dhe pishash të lagura. Është një kontrast i fortë me qetësinë që gjen në kultura dhe historia e Ballkanit, Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë. Transfagarasan është një audit forenzik i asaj që ndodh kur njeriu dëshiron të dominojë natyrën me çdo kusht. Gjatë verës, rruga është e mbushur me makina, por në vitin 2026, mjafton të shkosh në fund të shtatorit për të ndjerë izolimin e vërtetë. Çmimet e akomodimit në kasollet malore pranë liqenit Balea mund të variojnë nga 60 deri në 120 euro, por komoditeti është dytësor përballë pamjes së rrugës që gjarpëron poshtë si një gjarpër betoni.
“Arkitektura është një lloj oratori e fuqisë së formës.” – John Ruskin
Fshatrat e fortifikuar: Një krahasim i dhimbshëm
Biertan dhe Prejmer nuk janë thjesht kisha. Janë bunkerë shpirtërorë. Në një kohë kur sulmet osmane ishin të zakonshme, fshatarët nuk iknin në male; ata mbylleshin brenda mureve të kishës me të gjitha kafshët dhe drithin e tyre. Ky lloj qëndrimi të kujton strukturat mbrojtëse në Poçitelj apo muret e lashta në Berat. Por, ndryshe nga Berati ku jeta vazhdon brenda mureve, në shumë fshatra saksonë, muret ndjehen si arkivole të zbrazëta. Tekstura e gurit është e ashpër, e mbuluar me liken që ka dekada që rritet i pashqetësuar. Duke ecur nëpër korridoret e ngushta të Prejmerit, ku çdo familje kishte dhomën e saj të rrethimit, kupton se siguria dikur kishte shijen e pluhurit dhe djersës. Ky është thelbi që duhet të kërkoni në një udhëzuesi i Evropës Juglindore: Shqipëri, Bullgari dhe të tjera. Nuk bëhet fjalë për të parë monumente, por për të ndjerë peshën e frikës që i ndërtoi ato.
Pse udhëtojmë drejt rrënimit?
Në fund, Transilvania na detyron të përballemi me një pyetje filozofike: Pse na tërheqin vendet që po vdesin? Ka diçka romantike te dekadenca e fshatrave si Saschiz apo fshatrat e tjerë më pak të njohur. Ndoshta sepse në botën tonë të sterilizuar dhe digjitale, ne kemi nevojë për diçka që ka teksturë, diçka që mund të na gërvishtë lëkurën. Ky rajon nuk është për ata që kërkojnë resorte luksoze me peshqirë të bardhë. Ky është një udhëtim për ata që vlerësojnë shijen e sarmaleve të gatuara ngadalë në tenxhere balte dhe që nuk e kanë problem të zgjohen nga zhurma e këmborëve të lopëve në orën pesë të mëngjesit. Kush nuk duhet ta vizitojë kurrë këtë vend? Kushdo që kërkon një version të pastruar të historisë. Nëse doni saktësi dhe shkëlqim, qëndroni në Maqedonia e Veriut dhe Kroacia, mrekullitë natyrale dhe historike. Transilvania është për ata që e dinë se e bukura dhe e shëmtuara janë shpesh e njëjta gjë, varet vetëm nga drita e perëndimit. Kur dielli ulet pas maleve Fagaras, duke hedhur hije të gjata mbi fshatrat e zbrazët, kupton se ky nuk është një destinacion, është një gjendje shpirtërore. Ky udhëtim i përfshirë në destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje mbetet një nga përvojat më të rënda dhe më të vlefshme në kontinentin tonë të vjetër.