Ora është 05:45. Beogradi nuk zgjohet me elegancën e qyteteve si Koper apo me qetësinë e Maribor. Ky qytet zgjohet me një kollë të rëndë prej duhani dhe aromën e naftës që digjet në autobusët e vjetër që kalojnë Urën e Brankos. Unë qëndroj në cepin e rrugës Knez Mihailova, aty ku betoni i shekullit të kaluar takon dritat e ftohta të reklamave moderne. Nuk ka asgjë të bukur në kuptimin konvencional këtu. Beogradi është një qytet që të godet në fytyrë me historinë e tij, pa kërkuar falje. Një ish-mësues historie i quajtur Dragan, të cilin e takova pranë hyrjes së kalasë, më tregoi se si në vitin 1999 ai ulej në të njëjtin stol çdo natë për të parë qiellin që ndriçohej jo nga yjet, por nga raketat. Ai më tha se Kalemegdani nuk është një park, është një arkiv kockash dhe tullash të thyera që refuzojnë të bëhen pluhur. Dragan pinte një cigare të fortë pa filtër dhe sytë e tij kishin të njëjtën ngjyrë hiri si muret e kalasë. Ky është realiteti i Serbisë që shpesh harrohet kur flasim për destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje. Ne kërkojmë shkëlqimin, por këtu gjejmë mbijetesën. Kalemegdani është pika ku takohen dy lumenj, por edhe dhjetëra ushtri që kanë kaluar këtu si një lumë gjaku. Sipas Draganit, çdo gur në këtë vend ka një emër, edhe pse ne jemi shumë dembelë për t’i lexuar të gjithë.
“Beogradi është një qytet që nuk mund të mposhtet, sepse ai vdes dhe rilind çdo ditë në të njëjtin vend.” – Miloš Crnjanski
Ndërsa eci drejt fortifikatës së sipërme, vërej se ky nuk është një itinerar si ato në Kreta apo bregdetin e Kavala. Këtu ajri ka peshë. Në orën 10:00, dielli fillon të pjekë gurin e gëlqeruar. Nuk është nxehtësia e lagësht që gjen në Sarajevë, por një nxehtësi e thatë që të bën të ndjesh etje për diçka më të fortë se uji. Kalemegdani nuk është një muze i mbyllur me kordonë të kuq. Fëmijët luajnë futboll mbi muret ku dikur qëndronin topat e luftës. Ky kontrast është ajo që e bën kulturën dhe historinë e Ballkanit, Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë, një përvojë kaq brutale dhe njerëzore në të njëjtën kohë. Nëse krahasojmë këtë vend me qytetin antik të Apolloni, këtu mungon distanca kohore. Gjithçka ndihet e tanishme. Gurët e kalasë janë të nxirë nga koha, me shenja plumbash që datojnë nga periudha të ndryshme, nga kryengritjet serbe deri te Lufta e Dytë Botërore. Nuk ka asnjë përpjekje për t’i fshehur këto shenja me llaç të ri. Në mesditë, turma e njerëzve shtohet. Ka udhëtarë që vijnë nga Kumanovë apo turistë që kanë lënë pas bukuritë e Split për të kuptuar këtë xhungël betoni. Por shumica e tyre bëjnë gabimin e madh: ata shikojnë vetëm pamjen nga lart. Unë preferoj të fokusohem te detajet e vogla. Për shembull, lëkura e monumentit të ‘Fitimtarit’ (Pobednik). Nëse afrohesh mjaftueshëm, sheh oksidimin e bronzit, atë ngjyrë të gjelbër të sëmurë që tregon se si koha po e gërryen edhe heroin më të madh të qytetit. Pobednik qëndron aty, i zhveshur, duke parë drejt territorit që dikur ishte Austro-Hungari, një sfidë e përjetshme e skalitur në metal. Turizmi dhe traditat në Slloveni, Serbi dhe Bosnje dhe Hercegovinë shpesh ndërthuren në këto pika takimi, por Beogradi mbetet epiqendra e një tensioni që nuk zhduket kurrë.
“Të udhëtosh është të zbulosh se të gjithë gabohen për vendet e tjera.” – Aldous Huxley
Në orën 15:00, shkoj drejt kishës së Ružica-s. Ky është një nga ato vende që të bën të rëndshëm. Llambadarët e kishës janë bërë nga gëzhoja plumbash dhe shpata të shkrira. Është një estetike e tmerrshme por magjepsëse. Nuhatja këtu është një përzierje e qirinjve të ndezur, temjanit dhe lagështisë së mureve të trashë. Nuk ka asgjë nga aroma e kripur e Pljevlja apo freskia e Gabrovo këtu. Është era e vjetër e besimit që është detyruar të armatoset. Jashtë, në tarracat e poshtme, gjendet një tjetër botë. Këtu, forensic audit i çmimeve tregon se Beogradi po bëhet i shtrenjtë. Një kafe ekspres në një nga lokalet me pamje nga lumi kushton rreth 300 dinarë, ndërsa një birrë artizanale vendase mund të shkojë deri në 500. Është një çmim që shumë vendas nuk mund ta paguajnë më, duke i shtyrë ata drejt skajeve të parkut ku ulen nëpër stola me birra të blera në markete. Ndërsa dielli fillon të ulet, drita ndryshon gjithçka. Ky është momenti kur Kalemegdani transformohet. Ngjyra e gurtë e bardhë, nga e cila qyteti mori emrin Beograd, merr një nuancë të artë të djegur. Është një moment i shkurtër mashtrimi ku çdo gjë duket paqësore. Pamja ku lumi Sava derdhet në Danub është vendi ku duhet të jesh. Nuk është thjesht një bashkim dy rrjedhash uji, është përplasja e dy botëve. Danubi i rëndë dhe perandorak takon Savën më të egër dhe ballkanike. Në këtë moment, Beogradi nuk duket më si një qytet i rrahur nga historia, por si një mbret i vjetër që ende mban një kurorë të thyer. Kush nuk duhet të vijë kurrë këtu? Ata që kërkojnë perfeksionin e rregulluar të Vjenës apo pastërtinë sterile të qyteteve veriore. Kalemegdani është për ata që e duan të vërtetën me gjithë papastërtitë e saj. Është për ata që kuptojnë se bukuria nuk është mungesa e dhimbjes, por prania e saj e transformuar në diçka tjetër. Kur drita e fundit zhduket pas horizontit të fshatrave të Vojvodinës, qyteti ndez dritat e tij të verdha dhe fillon nata e tij e famshme, e zhurmshme dhe e pamëshirshme. Por këtu, lart në kala, mbetet një heshtje që flet më shumë se çdo klub nate në brigjet e lumenjve.