Miti i bregdetit dhe realiteti i harruar i gurit
Harroni fotot e retushuara të Ksamilit që mbushin rrjetet sociale me një blu artificiale që nuk ekziston në tetor. Shqipëria e vërtetë nuk gjendet në shezlongët me pagesë, por në pluhurin e Shqipërisë së Mesme, aty ku historia nuk është një produkt turistik, por një rrënojë që merr frymë. Ekziston një keqkuptim i madh se kjo pjesë e vendit është thjesht një zonë tranziti, një korridor i zhurmshëm mes Tiranës dhe detit. Gabim. Këtu, gurët kanë një peshë që bregdeti e ka humbur prej kohësh në emër të komericializimit. Kur flasim për destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje, shpesh harrojmë se zemra e vjetër e Ballkanit rreh në kështjellat që nuk kanë nevojë për filtra Instagrami.
Një herë, teksa po qëndroja pranë mureve të vjetra të Elbasanit, takova Bajramin. Ishte një burrë rreth të shtatëdhjetave, me duar që dukeshin si lëkura e rrapit shekullor pas tij. Ai po tymoste një duhan të fortë që i ngjitej mjekrës së thinjur. ‘Gurët nuk gënjejnë, djalë,’ më tha duke treguar me gisht drejt njërës prej kullave. ‘Njerëzit që shkruajnë librat bëjnë këtë. Ata i quajnë këto monumente, ne i quajmë shtëpi. Por tani, shtëpitë po na bien mbi kokë dhe askush nuk e kthen kokën.’ Ky është problemi me Shqipërinë e Mesme: pasuria e saj është aq e pranishme, sa është bërë e padukshme. Kalatë e saj nuk janë ‘thesare të fshehura’ (një klishe që e urrej), ato janë dëshmitarë të mbetur jetimë.
“Shqipëria, kjo tokë e ashpër por e mrekullueshme, ku njeriu ndjehet i vogël përballë historisë që nuk kërkon falje.” – Lord Byron
1. Kalaja e Bashtovës: Gjeometria e baltës dhe e kripës
Ndryshe nga çdo fortifikatë tjetër në vend, Bashtova nuk qëndron mbi një kodër për të parë armikun nga lart. Ajo është e vetmja kala në Ballkan e ndërtuar në fushë. Imagjinoni një drejtkëndësh gjigant prej tullash dhe gurësh lumorë që mbin mes fushave të mbjella me misër dhe grurë. Kur ecën drejt saj, era e kanalit të vjetër dhe e baltës së tharë të godet hundët. Nuk ka asnjë madhështi artificiale këtu. Vetëm mure 9 metra të lartë që sfidojnë gravitetin. [IMAGE_PLACEHOLDER] Nëse shikon me vëmendje tullat, mund të shohësh gjurmët e gishtave të mjeshtrave venecianë që u përpoqën të ndalonin marshimin osman. Tekstura e gurit është e ashpër, e ngrënë nga kripa që sjell era e Adriatikut vetëm pak kilometra më tutje. Kjo nuk është një kështjellë përrallash; është një bunker tregtar i shekullit të 15-të, një dëshmi e pragmatizmit të luftës.
2. Petrela: Aty ku kafeja kushton më shumë se historia
Petrela është viktima e bukurisë së saj. E ngritur mbi një shkëmb të thiktë, ajo të ofron një pamje që të bën të harrosh lodhjen e ngjitjes. Por këtu fillon dekonstruksioni. Sot, brenda mureve ku dikur motra e Skënderbeut, Mamica, vrojtonte luginën e Erzenit, shërbehet ekspres dhe makarona. Është një paradoks shqiptar: për të ruajtur një kala, ne e kthejmë atë në restorant. Megjithatë, nëse shkoni aty në gjashtë të mëngjesit, përpara se të vijnë kamionët e furnizimit, mund të ndjeni ftohtësinë e gurit të lagur nga vesa. Shkallët janë një rrezik real, të lëmuara nga mijëra hapa ndër shekuj, duke u bërë pothuajse të rrezikshme për t’u ngjitur pa vëmendje. Kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume nuk mund të kuptohet pa këtë kontrast mes mbijetesës dhe tregtisë.
“Rrënojat janë dritaret përmes të cilave mund të shohim shpirtrat e atyre që na paraprinë.” – Edith Durham
3. Kalaja e Prezës: Duke vëzhguar fluturimet e modernitetit
Preza është vendi ku e vjetra dhe e reja përplasen në një mënyrë pothuajse qesharake. Nga muret e saj, ju mund të shihni pistën e aeroportit të Rinasit. Është një përvojë surreale të prekësh një gur të shekullit të 14-të ndërsa një Airbus A320 ulet vetëm pak kilometra më tutje. Preza ka katër kulla që mbikëqyrin gjithçka, por ajo që ka rëndësi është heshtja që mbretëron këtu lart. Aroma e trumzës së egër që rritet mes çarjeve të mureve është dehur nga dielli i mesditës. Kjo kala nuk kërkon vëmendjen tuaj; ajo thjesht ekziston, një roje e vjetër që ka parë ushtritë e Romës, Bizantit dhe tani, turistët e lodhur që presin fluturimin e radhës. Kjo është një pikë kyçe në udhezuesi i evropes juglindore shqiperi bullgari dhe te tjera, jo për arkitekturën, por për perspektivën që të jep mbi kohën.
4. Kalaja e Ndroqit: Skeleti i harruar mbi kodër
Nëse doni të shihni se si vdes një kala, shkoni në Ndroq. Nuk ka rrugë të shtruar, nuk ka bileta, nuk ka guida. Ka vetëm ferra, hithra dhe mbetje muresh që mezi duken në majë të kodrës. Ky është vendi për ata që urrejnë turizmin masiv. Për të arritur atje, duhet të luftosh me shkurret dhe të kesh kujdes nga gjarpërinjtë që nxehen mbi gurë. Por kur mbërrin në majë, kupton rëndësinë e saj strategjike. Ajo kontrollonte rrugën mes Durrësit dhe Tiranës, një pikë ku mblidheshin taksat dhe gjakrat. Këtu nuk ka romancë, ka vetëm një ndjesi të fortë izolimi. Ndroqi është një dëshmi se si natyra e rimerr atë që njeriu e ndërton me aq mundim dhe pastaj e harron.
5. Kalaja e Ishmit: Varri i artistit dhe era e detit
Ishmi është ndryshe. Është e vogël, pothuajse intime. E ndërtuar nga osmanët në fund të shekullit të 18-të për të ndaluar kontrabandën, ajo ka një pamje melankolike mbi grykëderdhjen e lumit Ishëm. Ajo që e bën këtë vend unik është prania e varrit të piktorit të famshëm Ibrahim Kodra. Është një zgjedhje kuptimplotë: një artist që jetoi në botën e madhe, kërkoi të prehej në një kala të harruar në Shqipërinë e Mesme. Këtu, era fryn vazhdimisht, duke sjellë me vete aromën e jodit dhe të pishave. Gurët e Ishmit janë më të vegjël, më pak imponues, por kanë një ngrohtësi që të tjerat nuk e kanë. Është vendi ku duhet të vijnë ata që kërkojnë të kuptojnë kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume në nivelin më njerëzor.
Pse duhet të vizitoni këto skelete guri?
Nëse jeni duke kërkuar luks, shërbim me peshqirë të bardhë dhe koktejle me fruta ekzotike, qëndroni larg këtyre vendeve. Shqipëria e Mesme nuk do t’ju japë asgjë nga këto. Këto kalatë janë për ata që duan të ndjejnë ashpërsinë e historisë nën thonjtë e tyre. Ato janë për ata që kuptojnë se një mur i rrënuar tregon më shumë të vërteta se një pallat i restauruar. Ne udhëtojmë jo për të gjetur veten, por për të humbur në tregimet e të tjerëve, në jehonat e një kështjelle që nuk ka më askënd për të mbrojtur. Kur dielli ulet mbi fushën e Bashtovës, dhe hija e mureve zgjatet deri te misrat, ti kupton se njeriu është i përkohshëm, por gurët… gurët kanë gjithë kohën e botës.