Miti i Qytetit Muze: Pse Stolaci nuk është ai që mendoni
Stolaci shpesh etiketohet si një muze nën qiell të hapur, një frazë që banorët e tij e dëgjojnë me një lloj përbuzjeje të heshtur. Të quash një vend muze do të thotë ta trajtosh atë si diçka të vdekur, të ngrirë në kohë, një objekt që mund ta vështrosh por nuk mund ta ndjesh. Por Stolaci, me arkitekturën e tij të banesave mesjetare dhe osmane, është gjithçka tjetër përveçse i vdekur. Ai është një organizëm prej guri që merr frymë përmes lumit Bregava, një qytet që ka mbijetuar përmes zjarrit dhe shkatërrimit, duke u ringritur gjithmonë me të njëjtin material: gurin gëlqeror të bardhë që të vret sytë nën diellin e korrikut. Ky nuk është një destinacion për turistët që kërkojnë diçka të lehtë; ky është një vend për ata që duan të kuptojnë peshën e historisë në Ballkan. Ndryshe nga qendrat si Jajce apo qytetet bregdetare si Volos, Stolaci nuk përpiqet t’ju pëlqejë. Ai thjesht ekziston.
“Në këtë qytet, çdo gur ka një emër dhe çdo mur ka një kujtesë që shkon përtej jetës së njeriut.” – Ivo Andrić
Dëshmia e Ismetit: Kur guri flet më shumë se njeriu
Një i moshuar me emrin Ismet, të cilin e takova ulur pranë urës Inat Cuprija, më tregoi diçka që nuk do ta gjeni në asnjë udhëzues turistik. Ismeti, me duar që kishin të njëjtën teksturë si muret e vjetra të Begovinës, më shpjegoi se guri i Stolacit nuk është thjesht material ndërtimi. Sipas tij, guri ka një lloj ‘shpirti’ që e mban shtëpinë të freskët në verë dhe të ngrohtë në dimër, por vetëm nëse e trajton me respekt. Ai më tregoi se si gjatë viteve nëntëdhjetë, kur qyteti u dogj, banesat mesjetare nuk u rrezuan plotësisht. ‘Betoni u bë pluhur,’ tha ai, ‘por guri mbeti.’ Kjo dëshmi lokale tregon se arkitektura këtu nuk është thjesht çështje estetike, por një mjet mbijetese. Ai refuzoi të fliste për arkitekturën moderne që po mbush vende si Gevgelija apo zonat e reja në Kumanovë, duke u mjaftuar me një buzëqeshje cinike drejt rrugës kryesore.
Anatomia e një Banesë Mesjetare: Një hulumtim mikro-hapësinor
Nëse ndaloni te Begovina, kompleksi rezidencial i familjes Rizvanbegović, do të shihni kulmin e asaj që ne e quajmë banesa mesjetare e transformuar. Këtu, arkitektura është një dialog midis privatësisë absolute dhe natyrës. Muret e larta rrethojnë ‘avlijën’, oborrin e brendshëm ku uji i lumit Bregava futet përmes kanaleve të vogla, duke krijuar një mikroklimë që as kondicionerët më modernë në Burgas nuk mund ta imitojnë. Shkallët prej druri të vjetër kërcasin nën këmbët tuaja, jo sepse janë të dobëta, por sepse po tregojnë moshën e tyre. Tavanet e gdhendur me motive gjeometrike janë dëshmi e një kohe kur zejtaria ishte feja e vetme. Ndryshe nga Apolloni, ku historia është e gërmuar nën tokë, në Stolac historia është mbi kokën tuaj, në traret e drurit dhe në tjegullat e gurit që peshojnë mbi muret e trasha. Këtu nuk ka vend për minimalizëm; çdo cep është i mbushur me qëllim. Kjo strukturë nuk i ngjan asaj të Novi Pazar apo qyteteve si Aranđelovac; ajo është unike për këtë rajon të Hercegovinës.
“Arkitektura është një gjuhë që ne e përdorim për të folur me pasardhësit tanë, edhe kur nuk kemi më zë.” – Le Corbusier
Kontrasti ballkanik: Nga Kalaja Peles te Mavrovë
Shumë udhëtarë bëjnë gabimin duke e krahasuar Stolacin me qytete të tjera të rajonit. Por si mund të krahasosh ashpërsinë e gurit të Stolacit me elegancën e Kalaja Peles apo me peizazhet e buta të Mavrovë? Stolaci kërkon një lloj tjetër vëmendjeje. Është një vëmendje që kërkon të kuptuarit e konfliktit dhe të bashkëjetesës. Nëse jeni të interesuar për kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume, Stolaci shërben si një pikë kyçe ku stilet ndërthuren në mënyrë të dhunshme por të bukur. Ai nuk ka qetësinë artificiale të një qendre tregtare, ai ka zhurmën e erës që kalon përmes rrënojave dhe shkëlqimin e diellit mbi ujin e ftohtë. Kur vizitoni këtë rajon, kuptoni se maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike ndajnë të njëjtën shtresë kulture, por Stolaci mbetet bërthama më e ashpër e këtij zinxhiri.
Për kë nuk është ky vend?
Le të jemi të sinqertë. Stolaci nuk është për njerëzit që duan luks, pishina të pafundme apo jetë nate të zhurmshme. Nëse kërkoni komoditetin e një hoteli me pesë yje, qëndroni në resortet e zakonshme. Stolaci është për ata që nuk kanë frikë nga pluhuri i historisë, për ata që duan të ecin në rrugica ku drita e hënës krijon hije të frikshme mbi muret mesjetare. Ai është për ata që e vlerësojnë faktin se një shtëpi pesëqindvjeçare mund të jetë më komode se një ndërtesë moderne. Ky qytet është një test durimi dhe perceptimi. Udhëtimi këtu është një akt reflektimi mbi atë që mbetet kur gjithçka tjetër dështon. Stolaci nuk është një destinacion, është një gjendje shpirtërore; një kujtesë se ne jemi vetëm vizitorë të përkohshëm në një botë të ndërtuar prej guri të përjetshëm.