Miti i Qytetit Gri në Kufi
Të vizitosh Tutinin në vitin 2026 do të thotë të sfidosh çdo klishe turistike që keni lexuar në broshurat e lëmuara të bregdetit. Shumë udhëtarë e shohin këtë cep të Sanxhakut si një thjesht një pikë tranziti, një vend ku rrugët përthyhen mes maleve të larta dhe ku koha duket se ka ngecur në një lloj melankolie post-industriale. Por ky është gabimi i parë. Tutini nuk është një vend që kërkon t’ju pëlqejë; ai është aty, i vrazhdë dhe i sinqertë, si një murg që nuk ka nevojë për miratimin tuaj. Ndryshe nga shkëlqimi i rremë që mund të gjeni në Dubrovnik apo qendrat e sterilizuara si Ptuj, këtu ajri ka erë nafte, djathi të vjetër dhe dëbore që po shkrin. Këtu nuk do të gjeni turistë me kapele kashte, por njerëz me duar të rreshkura që e njohin peshën e gurit dhe të fjalës.
“Udhëtimi nuk është kurrë një çështje parash, por një çështje guximi për të parë botën pa filtra.” – Paolo Coelho
Një i moshuar i quajtur Hamza, të cilin e takova ulur në një stol të vjetër druri pranë xhamisë qendrore, më tha diçka që nuk do ta harroj kurrë. Ai po thithte duhanin me një lëvizje të ngadaltë, pothuajse rituale. ‘Djali im,’ tha ai me një zë që ngjante me fërkimin e zhavorrit, ‘njerëzit vijnë këtu duke kërkuar monumente, por harrojnë se monumenti i vërtetë është kjo heshtje që ulërin mbi rrafshnaltën e Peshtit. Era këtu nuk fryn thjesht për të ftohur; ajo fryn për të të kujtuar se je i vogël.’ Ky reflektim i Hamzës është thelbi i asaj që Tutini përfaqëson në kuadrin e gjerë ku kultura dhe historia e Ballkanit, Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë ndërthuren në mënyra që shpesh injorohen nga hartat zyrtare.
Çmontimi i Kartonit Postar
Nëse kërkoni një qytet që duket si Poçitelj i mbuluar me lule, do të zhgënjeheni. Tutini është i ndërtuar me beton dhe vullnet të pastër. Arkitektura këtu është një kaos funksional, një reagim ndaj dimrave që zgjasin gjashtë muaj dhe izolimit gjeografik. Megjithatë, pikërisht në këtë vrazhdësi qëndron bukuria e tij. Kur krahasojmë këtë vend me qytete si Nish apo Banja Luka, ku historia është e paketuar për konsum, Tutini ofron diçka që nuk mund të blehet: autenticitetin e dhimbshëm. Nuk ka asgjë të kuruar këtu. Tregu i qytetit është një teatër i gjallë ku tregtohen gjëra që kanë rëndësi jetike, jo suvenire plastike. Këtu, Gostivar apo Xanthi mund të duken si metropole kozmopolite, por Tutini mbetet roja e fundit e një stili jete që po zhduket.
“Nuk ka vende të huaja. Është vetëm udhëtari ai që është i huaj.” – Robert Louis Stevenson
Le të flasim për erën e tregut. Për 500 fjalë, unë mund të përshkruaj vetëm tymin e qofteve që përzihet me lagështirën e rrobave të leshta të lagura nga shiu i imët i mëngjesit. Është një aromë e rëndë, pothuajse mbytëse, por që të bën të ndihesh i gjallë. Është aroma e mbijetesës. Ndërsa ecni mes tezgave, dëgjoni dialektin e rëndë, një përzierje e sllavishtes dhe mbetjeve të vjetra të shqipes, një dëshmi e gjallë e asaj që përbën destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje. Ky nuk është një vend për ata që kërkojnë rehati. Këtu karriget e kafeneve janë të forta dhe kafja është aq e zezë sa nuk mund të shohësh fundin e filxhanit, ashtu siç nuk mund të shohësh fundin e historive që këta njerëz mbajnë mbi supe.
Auditimi Forenzik i Rrafshnaltës së Peshtit
Nëse vendosni të largoheni nga qendra e qytetit dhe të ngjiteni drejt Peshtit, përgatituni për një ndryshim ontologjik. Ky nuk është Burimi i Bosnës me parqe të rregulluara. Ky është një peizazh që të kujton Mongolinë, një hapësirë ku horizonti është i vetmi kufi. Logjistika është e vështirë; rrugët janë të dëmtuara dhe shenjat mungojnë. Një drekë në një nga stanet e malësisë do t’ju kushtojë pak në terma monetarë, rreth 10 deri në 15 euro për një vakt që mund të ushqejë një ushtri, por do t’ju kushtojë shumë në terma komoditeti. Do të uleni mbi trungje druri dhe do të hani me duar. Por shija e asaj qengji të pjekur në hell, e rritur në kullotat më të larta të Ballkanit, e bën Split apo Çanakkale të duken si imitime të lira të kulinarisë.
Refleksion mbi Rrugën e Pashkelur
Pse udhëtojmë në vende si Tutini? Nuk udhëtojmë për të bërë fotografi që do të vdesin në një server të Instagramit. Udhëtojmë për të gjetur pjesë të vetes sonë që janë humbur në komoditetin e jetës moderne. Tutini është një pasqyrë e thyer që të tregon se jeta është e vështirë, e ftohtë, por jashtëzakonisht e vlefshme. Kush nuk duhet ta vizitojë kurrë këtë vend? Ata që kërkojnë shërbim me doreza të bardha dhe hotele me pesë yje. Ata që duan të ndjehen të sigurt në flluskën e tyre turistike. Tutini do t’ju lëndojë, do t’ju ftohë dhe do t’ju lodhë, por në fund, do t’ju kthejë në shtëpi me një kuptim më të qartë të asaj që do të thotë të jesh njeri në një botë që po harron rrënjët e saj. Kur dielli ulet mbi malet e Sanxhakut, nuk ka një shfaqje dritash të organizuar. Ka vetëm një errësirë të thellë që të gllabëron, duke të lënë vetëm me mendimet tuaja dhe zhurmën e largët të një lumi që nuk ndalet kurrë.