Njerëzit që vijnë në Iași për herë të parë shpesh bien në grackën e një klisheje të rrezikshme. Ata presin një qytet muze, një lloj relikeje të ngrirë në kohën e monarkisë rumune, ose më keq akoma, një qendër thjesht akademike ku jeta ndalet sapo mbyllen dyert e auditoreve. Ky është gabimi i parë që bën çdo udhëtar që kërkon vetëm sipërfaqen. Iași nuk është një qytet që kërkon të të pëlqejë me çdo kusht. Ai ka erë pluhuri të vjetër, libra të lagësht dhe atë aromën e rëndë të qymyrit që ndonjëherë zbret mbi rrugët e ngushta në dimër. Nuk është një qytet i lëmuar. Është një qytet me thonj të papastër dhe shpirt fisnik.
Një kopshtar i vjetër i quajtur Vasile, të cilin e takova tek po krasiste trëndafilat në Kopshtin Botanik, më tha diçka që nuk do ta harroj kurrë: Këtu në Moldavi, ne nuk mbjellim lule për të dekoruar rrugët, i mbjellim që të kemi ku të fshihemi kur bota bëhet shumë e zhurmshme. Vasile kishte duart e plasaritura si lëvorja e një lisi të vjetër dhe sytë që i shkëlqenin kur fliste për ‘gjuhën e heshtur’ të pemëve. Ai nuk kujdeset për bimët, ai u shërben atyre. Dhe kjo është esenca e vërtetë e këtij qyteti: një shërbim i palëkundur ndaj bukurisë që nuk bërtet.
“Nëse dëshiron të njohësh shpirtin e një kombi, shiko si sillen me kopshtet e tyre kur askush nuk i vëzhgon.” – Mihai Eminescu
Kopshti i parë, ai Botanik, është një hapësirë ku koha duket se ka humbur rrugën. Nuk është një nga ato kopshtet moderne me etiketa të shndritshme dhe rrugica perfekte prej betoni. Përkundrazi, është një xhungël e kontrolluar ku lagështia e serave të vjetra të kujton një kohë kur shkenca ishte akoma një aventurë romantike. Kur ecën nëpër pjesën e quajtur Sektori Sistematik, dëgjon kërcitjen e zhavorrit nën këmbë dhe ndjen aromën e dheut të pasur. Në qershor, era e lindenave (blirit) është aq e fortë sa bëhet gati mbytëse, një drogë natyrale që deh çdo kalimtar. Ndryshe nga majat e larta të Lovćen apo freskia e egër që ofron Kanioni Rugova, ky kopsht ofron një lloj izolimi që të detyron të shikosh brenda vetes.
[image-placeholder]
Pastaj është Parku Copou. Këtu nuk vjen për të bërë vrap apo për të parë telefonin. Këtu vjen për t’u ulur nën Teiul lui Eminescu, një pemë që është bërë simboli i melankolisë rumune. Ky nuk është një park i zakonshëm, është një tempull i hapur. Çdo gjethe që bie duket se mban peshën e një poezie të pashkruar. Shoh njerëz që rrinë aty për orë të tëra, thjesht duke parë dritën që thyhet përmes degëve të vjetra. Nëse keni vizituar qetësinë e Trebinje ose arkitekturën e Suboticë, do të gjeni këtu një melankoli të ngjashme, një ndjenjë se lavdia më e madhe e vendit i përket një epoke që po largohet ngadalë. Ky park është kundërhelmi ndaj shpejtësisë moderne.
Kopshti i tretë është ai i Pallatit të Kulturës. Kjo është pika ku arkitektura neogotike takon gjeometrinë e rreptë të peizazhit. Është një kontrast i fortë. Pallati ngrihet si një bishë prej guri mbi shatërvanët që kërcejnë. Por nëse largohesh pak nga rrugët kryesore dhe hyn në qoshet më pak të ndriçuara të kopshtit, gjen mbetje të vjetra të mureve mbrojtëse. Këtu, historia nuk është në muze, është nën thonjtë tuaj nëse prekni gurët. Ky qytet ka parë luftëra, zjarre dhe epidemi, dhe prapë, çdo pranverë, këto kopshte shpërthejnë me një kokëfortësi mahnitëse. Ky nuk është një destinacion për ata që kërkojnë hotele me pesë yje dhe shërbim plastik. Ky është për ata që vlerësojnë destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje dhe duan të kuptojnë se si Ballkani dhe Lindja e Evropës ndajnë të njëjtën rezistencë shpirtërore.
“Rrënjët e mënçurisë rriten në heshtjen e kopshteve, jo në zhurmën e tregjeve.” – Grigore Antipa
Kopshti i katërt është ai i fshehur brenda mureve të Manastirit Golia. Shumë udhëtarë kalojnë pranë tij pa e vënë re, duke menduar se është thjesht një kishë tjetër ortodokse. Gabim. Brenda mureve rrethuese, ekziston një oborr që funksionon si një mikroklimë e paqes absolute. Pemët frutore rriten pranë mureve mesjetare dhe heshtja është aq e dendur sa mund ta presësh me thikë. Është krejtësisht ndryshe nga energjia e vendeve si Bitolj apo Brezovicë. Në Golia, koha nuk rrjedh në vija të drejta, ajo sillet në rrathë. Mund të ngjitesh në kullën e sahatit dhe të shohësh të gjithë qytetin: një det me çati të kuqe dhe kupola kishash që mbrohen nga gjelbërimi i dendur.
Nëse po kërkoni një udhëzues që do t’ju tregojë ku të hani hamburgerin më të mirë, keni ardhur në vendin e gabuar. Në Iași vjen për të ngrënë bukë me kripë në një tavernë të vjetër pranë stacionit të trenit, ose për të pirë një verë të fortë të Cotnari-t ndërsa dëgjon shiun që godet dritaret e drunjta të një biblioteke. Ky qytet kërkon durim. Duhet të ecësh nëpër rrugicat e lagjes Tătărași, ku rrobat e thara varen në ballkone si flamuj të një lufte të përditshme për dinjitet. Kjo është pjesë e asaj që e bën maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike kaq të ngjashme me këtë pjesë të Rumanisë: shtresat e historisë që nuk janë fshirë kurrë plotësisht.
Ndryshe nga bregdeti i lëmuar i Piran apo resortet e skive në Borovets, Iași nuk ka një sezon ‘fikse’. Çdo stinë ka brutalitetin dhe bukurinë e vet. Në vjeshtë, gjethet e vdekura mbulojnë trotuaret dhe qyteti merr një ngjyrë bakri që të thyen zemrën. Në dimër, borë e madhe mbulon gjithçka, duke i kthyer kopshtet në skulptura të bardha të heshtura. Ky është vendi ku duhet të vish kur dëshiron të humbasësh, jo kur kërkon të gjendesh. Është një qytet për shkrimtarët, për të dëshpëruarit dhe për ata që besojnë se një kopsht është forma më e lartë e artit. Nëse jeni nga ata që pëlqejnë rregullin steril të qyteteve perëndimore, mos ejani këtu. Iași do t’ju irritojë. Por nëse jeni gati të pranoni se bukuria vjen gjithmonë me një dozë dhimbjeje dhe pluhuri, atëherë kopshtet e këtij qyteti do t’ju tregojnë sekrete që nuk do t’i gjeni në asnjë libër udhëtimesh.
Në fund të ditës, kur dielli perëndon pas kodrës së Galata-s, dhe dritat e Universitetit fillojnë të pulsojnë, kupton se Iași nuk është një qytet që vizitohet. Është një qytet që jetohet, qoftë edhe për pak ditë. Nuk ka rëndësi nëse keni parë malet e Tara apo ujin e Sokobanja. Asgjë nuk ju përgatit për mënyrën se si ky qytet i vjetër i Moldavisë ju futet nën lëkurë. Udhëtimi nuk është për të parë gjëra të reja, por për të pasur sy të rinj, dhe këto katër kopshte janë thjerrëzat më të mira që mund të gjeni në këtë pjesë të botës.