Miti i Selanikut modern dhe realiteti i lagjes Ano Poli
Shumë udhëtarë mbërrijnë në Selanik me idenë e një qyteti bregdetar kozmopolit, të mbushur me bare moderne përgjatë bulevardit Nikis dhe butikë luksozë në rrugën Tsimiski. Ata shohin Kullën e Bardhë dhe mendojnë se kanë parë shpirtin e qytetit. Gabim. Ky është thjesht fasada, një lëkurë e hollë që mbulon plagët e vjetra dhe historinë e dendur. Për të gjetur Selanikun e vërtetë, atë që i rezistoi zjarrit të madh të vitit 1917 dhe që refuzon të dorëzohet para xhentrifikimit, duhet të ngjitesh lart. Duhet të shkosh në Ano Poli, Qytetin e Epërm, ku rrugët janë aq të ngushta sa fqinjët mund të ndajnë kafenë nga dritaret e tyre dhe ku ajri mban erë trumzë dhe tym druri.
Ano Poli nuk është një vend për ata që kërkojnë rehati sterile. Këtu, kalldrëmet janë të pabesë dhe trotuaret shpesh zhduken pa paralajmërim. Kjo lagje nuk i ngjan fare atmosferës që mund të gjesh në Patras apo në qendrat e organizuara të Evropës Qendrore si Brașov. Këtu mbretëron një kaos i kontrolluar, një melankoli ballkanike që të kujton se Selaniku është, mbi të gjitha, një udhëkryq i perandorive të rëna. Është një vend ku kultura dhe historia e Ballkanit ndihet në çdo gur të çarë.
“Greqia është një vend që ekziston në zemër po aq sa në hartë.” – Patrick Leigh Fermor
I mësova këto të vërteta nga një burrë i quajtur Kostas. Kostas është një ish-punëtor i fabrikave të duhanit, tani në pension, i cili e kalon pjesën më të madhe të ditës në një stol prej druri jashtë shtëpisë së tij prej qerpiçi. “Njerëzit vijnë këtu dhe kërkojnë luks,” më tha ai duke psherëtirë, ndërsa sytë e tij ndiqnin një mace që kalonte mbi muret bizantine. “Por luksi në Ano Poli është heshtja dhe një pjatë me sardele të pjekura në mesditë. Ne nuk kemi nevojë për hotele me pesë yje kur kemi këtë pamje të gjirit.” Kostas ka të drejtë. Ano Poli është një kujtesë se jeta e vërtetë ndodh në skajet e harruara, larg dritave të forta të qendrës.
Micro-Zooming: Tekstura e rrugës Alexandras
Le të ndalojmë për një moment në rrugën Alexandras. Nuk është një rrugë e famshme, por është thelbësore. Imagjinoni një ngjitje të pjerrët ku çdo gur ka një formë të ndryshme. Disa janë të lëmuar nga shekujt e hapave, të tjerë janë të thyer, duke ekspozuar dheun e kuq poshtë tyre. Muret që rrethojnë rrugën janë një kolazh materialesh: tulla romake të ripërdorura, gurë mali dhe mbetje të betonit të viteve ’50. Në çdo të çarë të murit, rritet diçka. Borziloku i egër shpërthen mes gurëve, duke lëshuar një aromë që përzihet me gazrat e rrallë të ndonjë skuteri të vjetër që lufton me pjerrësinë. Dritaret e shtëpive këtu janë të vogla, me grila druri që kanë humbur ngjyrën e tyre origjinale blu nën diellin e pamëshirshëm grek. Nuk ka asgjë simetrike këtu. Është një rrëmujë e bukur, e ngjashme me atë që mund të ndjesh kur viziton lagjet e vjetra në Pejë apo rrugicat e pjerrëta në Kalambaka. Kjo është estetika e mbijetesës.
1. Taverna O Ilias: Aty ku koha ka ndalur
E para në listën tonë të rreptë është O Ilias. Kjo nuk është një taverna për turistët që duan menu me fotografi. Këtu menuja është ajo që ka sjellë tregu atë mëngjes. Tavolinat janë të mbuluara me letër dhe karriget lëkunden paksa në kalldrëmin e pabarabartë. Pronari, Ilias, është një burrë që nuk buzëqesh shpesh, por që e njeh mishin si asnjë tjetër. Specialiteti i shtëpisë është mëlçia e pjekur në skarë, e spërkatur vetëm me kripë deti dhe rigon të mbledhur në malet pranë Volos. Shija është e fortë, e vërtetë, pa salcat e tepërta që përdoren për të fshehur cilësinë e dobët. Në këtë vend, ju nuk jeni një klient, jeni një dëshmitar i një tradite që po zhduket. Klientela përbëhet kryesisht nga burra vendas që diskutojnë politikën me zë të lartë, duke pirë tsipouro sikur të ishte ujë.
2. To Spiti tis Pagonas: Shija e shtëpisë
Më tej, e fshehur pas një peme të vjetër fiku, ndodhet To Spiti tis Pagonas. Pagona, zonja e shtëpisë, gatuan ashtu siç do të gatonte për nipërit e saj. Këtu duhet të provoni ‘gemista’ (speca dhe domate të mbushura). Nuk ka asgjë të sofistikuar në prezantim, por aroma e nenexhikut dhe vajit të ullirit të virgjër do t’ju bëjë të harroni çdo vakt tjetër që keni ngrënë në Selanik. Ndryshe nga qetësia e izoluar e Lastovo, këtu dëgjohet zhurma e jetës ballkanike: fëmijët që luajnë futboll në rrugicë dhe muzika rebetiko që vjen nga një radio e vjetër. Është një eksperiencë që të kujton se eksplorimi i gjirit Ballkanik nuk është vetëm për monumentet, por për njerëzit dhe ushqimin e tyre.
“Qyteti i Selanikut ka një shpirt që është i vjetër, i lodhur dhe megjithatë jashtëzakonisht kokëfortë.” – Mark Mazower
3. Tsinari: Oaza e vjetër otomane
Tsinari është ndoshta vendi më historik në Ano Poli. Ndërtesa daton nga periudha otomane dhe brendësia e saj me pllaka të vjetra dhe tavan të lartë të bën të ndihesh sikur ke hyrë në një tjetër shekull. Këtu, ndikimi i Lindjes është i prekshëm. Provoni mezetë e tyre të peshkut dhe ‘saganaki’ me djathë të shkrirë. Është një vend që të kujton rëndësinë e Selanikut si një qendër ku takoheshin kulturat, ngjashëm me rëndësinë historike që ka Apolloni apo qendra e Delfi për historinë antike. Tsinari nuk përpiqet të jetë modern; ai thjesht ekziston, i sigurt në vlerën e tij historike.
4. I Gonia: Pamja që nuk kushton asgjë
Së fundi, në pikën më të lartë të lagjes, pranë mureve të kështjellës Heptapyrgion, ndodhet I Gonia. Kjo taverna është e thjeshtë, pothuajse spartane. Por pamja nga tarraca e saj është e pakonkurrueshme. Ndërsa dielli perëndon mbi gjirin e Thermaikos, qyteti poshtë jush fillon të ndizet si një fushë me diamantë të vegjël. Këtu duhet të vini për një birrë të ftohtë dhe një pjatë me djathë feta të pjekur. Ajri këtu është më i freskët, pothuajse si ajri i pastër që mund të gjesh në Rožaje, duke ofruar një shpëtim nga nxehtësia mbytëse e qytetit të poshtëm.
Pse udhëtojmë? Një reflektim përfundimtar
Pse dikush do të ngjitej në të gjitha ato shkallë vetëm për një pjatë sardele? Sepse udhëtimi nuk ka të bëjë me mbledhjen e magneteve për frigorifer apo me fotot perfekte në Instagram. Udhëtimi ka të bëjë me gjetjen e atyre vendeve që na bëjnë të ndihemi të gjallë, vende që kanë një karakter të papërpunuar dhe të sinqertë. Ano Poli është një nga ato vende. Ai na kujton se pavarësisht globalizimit dhe dëshirës për të bërë çdo qytet të duket njësoj, ekzistojnë ende xhepa rezistence. Kush nuk duhet të vizitojë Ano Polin? Ata që ankohen për mungesën e ashensorëve, ata që duan ushqim të shpejtë pa shije dhe ata që nuk e kuptojnë bukurinë e një muri të çarë. Për të tjerët, Selaniku i vërtetë pret aty lart, mes kalldrëmeve dhe tymit të skarasë.