Shumë udhëtarë vijnë në Vrelo Bosne, në këmbët e malit Igman, duke pritur një park të rregullt me mjellma që notojnë përtacisht dhe karroca me kuaj që rrapëllojnë nëpër rrugicat me rrapë. Ky është imazhi që shitet nëpër broshura, një lloj kartolline e ngrirë që premton qetësi. Por ky është një mashtrim i bukur. Vrelo Bosne nuk është një vend qetësie; është një vend dhune gjeologjike dhe memorie të përgjakur që ka mbijetuar përmes shekujve. Këtu, uji nuk del thjesht nga toka; ai shpërthen si një britmë nga brendësia e errët e masivit gëlqeror, duke sjellë me vete histori që koha u përpoq t’i mbyste. Nëse e shikoni ujin mjaftueshëm gjatë, nuk do të shihni reflektimin tuaj, por hijet e atyre që qëndruan këtu kur Ballkani ishte ende një udhëkryq i pasigurt mbretëritesh të harruara.
Një plak me emrin Omer, i cili ka shitur mjaltë dhe arra afër hyrjes së parkut për më shumë se tridhjetë vjet, më ndaloi ndërsa po shikoja rrjedhën kryesore. Ai kishte duar që ngjanin me lëvoren e lisave të vjetër dhe sy që kishin parë shumë më tepër se sa tregonte buzëqeshja e tij e vakët. Ky ujë nuk vjen nga shiu i djeshëm, më tha ai, duke treguar drejt shkëmbinjve të lartë. Ky ujë është gjaku i maleve që ka qarkulluar nëpër damarët e tokës për qindra vjet para se të shohë dritën këtu. Ai më tregoi se si gjatë netëve të ftohta, kur mjegulla zbret nga Igmani, mund të dëgjosh pëshpërimat e mbretërve që vinin këtu për të larë mëkatet e tyre. Ai nuk fliste për turistët, por për një histori që i përket kultura dhe historia e Ballkanit: Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë, ku legjenda dhe realiteti janë të lidhura në mënyrë të pandashme.
“Uji është i vetmi element që nuk pranon të vdesë, ai gjithmonë gjen një rrugë për t’u kthyer në dritë, ashtu si e vërteta.” – Meša Selimović
Le të dekonstruktojmë mitin e parkut idilik. Kur ecni nëpër urat e drunjta, vëreni temperaturën. Uji është i ftohtë, aq i ftohtë sa të djeg kockat nëse guxon ta prekësh për më shumë se disa sekonda. Ky nuk është uji i vakët i detit në Makarska; ky është një lëng që vjen nga një botë pa diell. Ky ftohtësi është konstante, pavarësisht nëse jashtë është korrik i nxehtë apo janar i ngrirë. Është një forcë që refuzon të përshtatet me ambientin. Ndryshe nga muret e nxehta dhe të thata të Poçitelj, ku gurët thithin diellin deri në palcë, këtu guri është i lagësht, i mbuluar me një myshk të gjelbër aq të dendur sa duket si kadife e vjetër e një kostumi mbretëror. Nëse në Gjirokastër guri është simbol i qëndresës kundër kohës, këtu uji është simbol i gërryerjes së pandalshme. Çdo pikë uji që godet shkëmbin është një akt rebelimi.
Legjenda e Parë: Kurora në Baltën e Burimit
Legjenda e parë na kthen në mesin e shekullit të 15-të, pak para se mbretëria e Bosnjës të binte nën thundrën osmane. Thuhet se mbreti i fundit, Stjepan Tomašević, në një moment dëshpërimi, erdhi në këtë burim për të kërkuar një shenjë nga Zoti. Ai hodhi një unazë ari në ujin që vlonte, duke u betuar se nëse unaza kthehej në sipërfaqe, mbretëria do të mbijetonte. Unaza nuk u kthye kurrë. Megjithatë, banorët lokalë thonë se në ditët kur uji është veçanërisht i vrullshëm, mund të shihni një shkëlqim të artë thellë në rërën e burimit. Ky nuk është ari i vërtetë, por një kujtesë e pushtetit që u tret në ujë. Ky lloj fatalizmi është karakteristik për turizmi dhe traditat në Slloveni, Serbi dhe Bosnje dhe Hercegovinë, ku çdo bukuri natyrore është e shoqëruar me një tragjedi njerëzore.
Legjenda e Dytë: Lotët e Princeshës së Murosur
Në Ballkan ekziston një motiv i përsëritur i murosjes, por në Vrelo Bosne legjenda merr një kthesë ujore. Tregohet për një princeshë Ilire që dashuroi një bari të thjeshtë. Kur babai i saj, mbreti, e ndaloi këtë lidhje, ajo erdhi në shkëmbinjtë e Igmanit dhe qau aq shumë sa lotët e saj depërtuan nëpër plasaritjet e gurit, duke krijuar rrjedhën që shohim sot. Ky tregim ndryshon nga ai i Manastiri Rila, ku paqja vjen nga lutja; këtu, paqja vjen nga shterimi i dhimbjes. Ndryshe nga kripa e Nin, që vjen nga tharja e detit, uji i Vrelo Bosne është i ëmbël dhe i pastër, sikur të ishte filtruar përmes pafajësisë së asaj dashurie të humbur. Kur vështron mikroskopikisht ujin, sheh flluska të vogla që ngjiten me shpejtësi në sipërfaqe, si psherëtima të ngrira në kohë.
“Në Ballkan, historia nuk është e shkuar, ajo është një rrjedhë e vazhdueshme nën këmbët tona, duke pritur momentin për të shpërthyer përsëri.” – Rebecca West
Legjenda e Tretë: Betimi i Bogomilëve
Përpara se kjo tokë të bëhej fushëbetejë e religjioneve të mëdha, ajo ishte shtëpia e Bogomilëve, dualistëve që besonin se bota materiale ishte krijim i djallit, ndërsa shpirti i takonte Zotit. Për ta, Vrelo Bosne ishte një nga vendet e pakta në tokë ku elementet ishin të pastra. Ata vinin këtu për të bërë betimet e tyre të fshehta, duke besuar se uji i burimit ishte një urë direkte me anën tjetër. Nëse krahasojmë këtë me atmosferën mistike të Blagaj, ku shtëpia e dervishëve është e ndërtuar direkt mbi burimin e Bunës, Vrelo Bosne është më i egër, më pak i zbutur nga arkitektura njerëzore. Këtu nuk ka ndërtesa që dominojnë ujin; ka vetëm natyrë që e mbron atë. Ky është një kontrast i fortë me Koper apo Çanakkale, ku dora e njeriut ka ndryshuar përgjithmonë raportin me ujin.
Legjenda e Katërt: Kali i Bardhë i Igmanit
Ekziston një besim se një kalë i bardhë, i cili dikur i përkiste një heroi të lashtë, ruan burimin nga ata që duan ta ndotin apo ta shfrytëzojnë për qëllime të këqija. Thuhet se gjatë netëve me hënë të plotë, patkonjtë e tij godasin shkëmbinjtë e Igmanit, duke krijuar rrugë të reja për ujin. Ky kalë është një simbol i forcës së natyrës që nuk mund të zbutet. Ndryshe nga format groteske prej guri në Qyteti i Djallit, që duken si monumente të dënimit, ky kalë imagjinar është simbol i lirisë. Uji këtu rrjedh me një ritëm që nuk i bindet askujt, ashtu si lartësitë e Lovćen nuk i binden rregullave të luginës. Vrelo Bosne është një dëshmi e faktit se sado që ne të ndërtojmë rrugë dhe ura, natyra mbetet pronarja e vërtetë e këtij territori.
Duke e mbyllur këtë udhëtim, duhet thënë se kushdo që kërkon vetëm një piknik të thjeshtë, nuk do ta kuptojë kurrë këtë vend. Ky vend nuk është për ata që kanë frikë nga e vërteta e ftohtë apo për ata që kërkojnë rehati në sipërfaqësi. Vrelo Bosne kërkon respektin që i jepet një gjiganti që po fle. Është një nga ato destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje që duhet vizituar me heshtje dhe me sytë hapur ndaj detajeve të vogla: ngjyra e ndryshkur e gurëve nën ujë, zhurma e erës nëpër gjethet e rrapit që ngjan me duartrokitje të largëta, dhe shija e mprehtë e ajrit që të mbush mushkëritë me aromën e tokës së lagur. Ne udhëtojmë jo për të gjetur veten, por për të humbur versionet tona që nuk na shërbejnë më, dhe ky burim është vendi i duhur për ta lënë pas atë peshë.