Miti i ishullit të festave dhe realiteti i gurit
Hvar Town në vitin 2026 është bërë një lloj Disneyland-i bregdetar, ku jahtet miliona dollarësh dhe koktejet me çmime absurde fshehin atë që ky ishull ishte dikur. Shumica e turistëve qëndrojnë në sipërfaqe, duke u mjaftuar me shkëlqimin e rremë të hoteleve luksoze. Por, për ata që kanë guximin të largohen nga rruga kryesore, ekziston një Kroaci tjetër. Një Kroaci që nuk kërkon vëmendjen tuaj, por që ju pushton me heshtjen e saj. Ky është fshati Velo Grablje. Ky vend nuk është për ata që kërkojnë rehati, është për ata që kërkojnë të vërtetën pas fasadës së turizmit masiv.
“Një peizazh është një gjendje shpirtërore, dhe ky fshat është një melankoli e bukur që të mbetet në kocka.” – Lawrence Durrell
Mësova për këtë fshat nga një dëshmitar i kohës. Një plak i moshuar i quajtur Berti, me duart që i ngjanin lëvores së një ulliri shekullor, më tregoi se si dikur Velo Grablje ishte epiqendra e prodhimit të livandës në të gjithë Adriatikun. Në vitet e arta, ky fshat i vogël ishte i pasur, jo nga turizmi, por nga puna e rëndë në kodrat e gurta. Sot, ndërsa ecën nëpër rrugicat e tij të ngushta, ndjen peshën e një historie që po zhduket. Berti më tregoi shtëpinë e tij, një ndërtesë guri ku koha ka ndalur në vitin 1950. Nuk ka zhurmë këtu, vetëm zhurma e erës që përplaset pas mureve të thata të gurit, të njohura si suhozid.
[IMAGE_PLACEHOLDER_1]
Mikro-Zoom: Sheshi i heshtur dhe mulliri i vjetër
Le të ndalemi për një moment në sheshin kryesor të fshatit. Në vitin 2026, kjo hapësirë është një monument i braktisjes me dinjitet. Shpirti i fshatit mund të ndihet tek mulliri i vjetër i vajit të livandës. Nëse afroheni dhe prekni metalin e ndryshkur të pajisjeve të vjetra, mund të nuhatni ende atë aromën e mprehtë, pothuajse medicinale, të vajit të fermentuar që është përthithur nga gurët për dekada të tëra. Janë rreth 300 hapa nga hyrja e fshatit deri te ky mulli, dhe çdo hap është një studim mbi teksturën e gëlqerorit. Gurët janë zbardhur nga dielli i pamëshirshëm i Dalmacisë, duke krijuar një kontrast të fortë me qiellin blu që duket se peshon mbi fshat. Dritaret e shtëpive, me kanatat e tyre jeshile të zbehur, duken si sy të mbyllur që refuzojnë të shohin modernizimin që po gllabëron pjesën tjetër të ishullit.
Velo Grablje është një kontrast i fortë me destinacione të tjera që kam vizituar. Ndërsa udhëtoj nëpër rajon, duke parë se si kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume ndërthuren në një mozaik të dhimbshëm, kuptoj se Velo Grablje mban një sekret që pak vende e kanë. Ky fshat më kujton qetësinë e Stolac në Bosnje apo izolimin e lartësive në Meteora, ku njeriu ndihet i vogël përballë kohës. Edhe pse Kavala apo Kırklareli ofrojnë shijet e tyre të veçanta, ky fshat kroat ka një melankoli që të thyen zemrën, e ngjashme me qytetin Vis apo qetësinë shpirtërore në Međugorje. Nga lartësitë e Celje deri në rrugët e Kërçovë, rrallë gjen një vend që e mban kaq mirë peshën e harresës.
Pse ky fshat nuk është për ju?
Nëse jeni nga ata udhëtarë që kërkojnë Wi-Fi të shpejtë dhe shërbim në dhomë, mos ejani këtu. Velo Grablje do t’ju zhgënjejë. Këtu nuk ka dyqane suveniresh që shesin plastmasë të lirë. Ka vetëm rrugë të pjerrëta dhe vapë që të merr frymën. Ky është një vend për ata që duan të kuptojnë se si jeta mund të nxirret nga shkëmbi. Është një leksion mbi qëndrueshmërinë njerëzore. Kur krahasojmë këtë vend me mrekullitë si Transfagarasan apo rrugët mesjetare në Brașov, shohim se bukuria nuk qëndron gjithmonë tek madhështia, por tek detaji i vogël i një muri guri të ndërtuar me dorë pa asnjë lidhës tjetër përveç gravitetit dhe durimit.
“Nuk di pse dikush duhet të preket aq shumë nga pamja e një muri guri, por në këtë thjeshtësi fshihet e gjithë historia njerëzore.” – Rebecca West
Sot, maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike po përballen me një fluks të ri vizitorësh, por Velo Grablje mbetet një ishull brenda ishullit. Në vitin 2026, ky fshat po përpiqet të ringjallet përmes festivalit të livandës, një përpjekje e guximshme e pasardhësve të Bertit për të mos lejuar që rrënjët e tyre të thahen plotësisht. Por edhe gjatë festivalit, atmosfera nuk është kurrë festive në kuptimin banal. Është një ceremoni respekti për tokën. Ky fshat është një kujtesë se udhëtimi nuk është mbledhje pullash në pasaportë, por një përballje me veten në vende ku je krejtësisht i huaj. Kushdo që kërkon të ikë nga zhurma e botës dhe të gjejë një copëz qetësie të paprekur, duhet të marrë rrugën e vjetër drejt fshatit, larg shkëlqimit të rremë të bregdetit dhe afër zemrës së gurit të Hvarit.