Iași 2026: Përtej Fasitave të Bukura të Qytetit të Librit

Ekziston një ide e gabuar, pothuajse fyese, se Iași është thjesht një qytet universitar i fjetur, një muze i hapur ku koha ka ndaluar në epokën e artë të letërsisë rumune. Turistët vijnë këtu, bëjnë foto para Pallatit të Kulturës dhe mendojnë se kanë parë gjithçka. Por Iași nuk është një kartolinë e pastër. Ky qytet është një organizëm që merr frymë përmes pluhurit të letrave të vjetra dhe aromës së lagështisë që vjen nga bodrumet e vjetra. Ky nuk është një udhëtim për ata që kërkojnë shkëlqim modern; ky është një udhëtim për ata që duan të nuhasin historinë në majat e gishtave të tyre.

“Një libër i vjetër është një bisedë me një të vdekur që ende ka diçka për të thënë.” – Nicolae Iorga

Në vitin 1924, poeti Mihai Codreanu qëndronte në të njëjtin kënd rruge ku sot ndodhet antikariati i parë në listën tonë. Ai shkroi për vetminë e rrugëve të kalldrëmta, jo si një ankesë, por si një gjendje shpirtërore që vetëm ky qytet mund ta ofrojë. Sot, ndërsa ecni nëpër Strada Lăpușneanu, ju nuk jeni thjesht një kalimtar; ju jeni pjesë e një vazhdimësie melankolike që lidh të shkuarën me të ardhmen e turbullt të vitit 2026. Ky qytet ju kërkon të ngadalësoni, të harroni teknologjinë dhe të humbisni në faqet që mbajnë ende shenjat e gishtërinjve të lexuesve që nuk jetojnë më.

1. Anticariat Dumitru Grumăzescu: Shpirti i Mbetur në Kohë

Ky nuk është thjesht një dyqan; është një mauzole i dedikuar fjalës së shkruar. Kur hyni brenda, drita e pakët lufton me pirgjet e librave që duken sikur do të shemben në çdo moment. Këtu nuk ka rend alfabetik që ka kuptim për mendjen logjike. Ka vetëm një kaos të kontrolluar nga kujtesa e pronarit. Muret janë të mbuluara me fotografi të vjetra dhe dorëshkrime që nuk u botuan kurrë. Është një kontrast i fortë me rregullin steril që mund të gjeni në qytete si Maribor apo në qetësinë e kuruar të Graçanicë.

Le të përqendrohemi te një detaj: rafti i tretë në të majtë, pranë dritares që nuk hapet kurrë. Aty ndodhet një botim i vitit 1930 i Emil Cioran. Kopertina është prej lëkure të rrënuar, me skaje që thërrmohen sapo i prek. Nëse e afroni te hunda, do të ndjeni aromën e duhanit të vjetër dhe një lloj aciditeti që vjen nga dekompozimi i ngadaltë i celulozës. Kjo është aroma e vërtetë e Iași-t. Nuk është aroma e luleve të blirit që këndojnë poetët, por aroma e mendimeve që kalben me dinjitet. Ky libër kushton sa një drekë modeste, por pesha e tij intelektuale është e pamatshme.

2. Bodrumi i Piața Unirii: Letërsia nën Tokë

Për të gjetur këtë vend, duhet të keni një sy të mprehtë për detajet që të tjerët i shpërfillin. Pranë sheshit kryesor, ekziston një hyrje e vogël, pothuajse e padukshme, që të zbret në një botë tjetër. Këtu, librat shiten me peshë, një koncept që do të tmerronte një koleksionist në Zara apo Senj. Por këtu në Iași, kjo tregon se sa e zakonshme është dija. Librat këtu janë të ashpër, të përdorur nëpër konvikte studentore për dekada, me shënime anësore që tregojnë më shumë për lexuesin sesa për autorin.

Ky vend ka një energji të ndryshme nga tregjet e Bursa apo Izmir, ku tregtia është një art më vete. Këtu, shitësi as që e ngre kokën nga gazeta e tij kur hyni. Nuk ka përpjekje për t’ju bindur të blini. Libra të tillë nuk kërkojnë blerës; ata presin personin e duhur. Është një proces pothuajse mistik, i ngjashëm me ndjesinë që të jep Veliko Tarnovo në muzg, ku historia të ndjek nga pas si një hije e bezdisshme.

“Shkrimtari nuk vdes kurrë për sa kohë që dikush shfleton faqet e tij të zverdhura.” – Mihai Eminescu

3. Tregu i Librit në Strada Lăpușneanu

Gjatë fundjavave, kjo rrugë shndërrohet në një fushëbetejë për bibliofilët. Këtu nuk ka mure, vetëm tavolina të drunjta nën qiellin e hapur. Nëse bie shi, librat mbulohen me plastmasë të shëmtuar, një skenë që të thyen zemrën por që tregon realitetin e mbijetesës kulturore. Ky është vendi ku mund të gjeni harta të vjetra të Ballkanit, ku kufijtë e Kërçovë apo Stolac duken krejt ndryshe nga ç’janë sot. [IMAGE_PLACEHOLDER] Për ata që studiojnë kultura dhe historia e Ballkanit, Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë, këto harta janë thesare të vërteta që ekspozojnë ambiciet e humbura të perandorive të shkuara.

4. Korridoret e Universitetit Cuza

Në katin e dytë të universitetit më të vjetër të Rumanisë, ka një kënd ku profesorët e vjetër lënë librat e tyre të tepërt. Nuk është zyrtarisht një dyqan, por një shkëmbim heshturazi i dijeve. Ndryshe nga tregjet e Ohër ku gjithçka është e orientuar drejt vizitorit, këtu ndihet pesha e akademikëve. Ju mund të gjeni traktate mbi metafizikën që nuk janë riprodhuar kurrë. Është një përvojë që kërkon durim, njësoj si të navigosh në udhezuesi i evropes juglindore shqiperi bullgari dhe te tjera për të gjetur një shteg të pashkelur.

5. Tregu i Objekve të Vjetra pranë Nicolina

Ky është niveli më i ulët i kërkimit, por më shpërblyesi. Midis pjesëve të këmbimit për makina dhe rrobave të përdorura, mund të gjeni kuti kartoni të mbushura me libra. Këtu nuk vijnë intelektualët me syze, por njerëzit e thjeshtë që kërkojnë të fitojnë disa para nga trashëgimia e prindërve të tyre. Është një realitet cinik. Një jetë e tërë studimi përfundon në një kuti pluhuri për pesë euro. Por për udhëtarin që kupton maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike, ky është vendi ku historia është më e zhveshur dhe më e vërtetë.

Pse udhëtojmë? Nuk udhëtojmë për të parë gjëra të bukura; ato mund t’i shohim në ekranet tona. Udhëtojmë për t’u ndier të vegjël përballë kohës. Në Iași, midis këtyre pesë vendeve, ju do të ndiheni saktësisht ashtu: një pikë e vogël në një oqean prej letre. Kush nuk duhet të vizitojë kurrë këtë qytet? Ata që kanë frikë nga duart e ndyra, ata që kërkojnë vetëm hotele me pesë yje dhe ata që mendojnë se historia është diçka që ka ndodhur vetëm në libra. Sepse në Iași, historia është ende duke ndodhur, duke u thërrmuar ngadalë nën peshën e harresës.