Miti i rivierës bullgare dhe realiteti i mbytjes
Shumica e njerëzve që vijnë në Sozopol kërkojnë diçka që nuk ekziston më. Ata vijnë për çmimet e lira të birrës dhe diellin që djeg pamëshirshëm mbi plazhet e mbipopulluara. Ata mendojnë se po shohin një qytet antik, por ajo që shohin është një fasadë turistike e ndërtuar mbi shtresa dhimbjeje dhe harrese. Sozopol nuk është një destinacion për pushime familjare: është një varrezë mermeri dhe druri që po zhytet ngadalë. Ky qytet nuk është një xhevahir i fshehur, sepse asgjë nuk është e fshehur kur e shet me kilogram në dyqanet e suvenirëve. Ky është një vend ku historia nuk jetohet, por konsumohet. Ndryshe nga kultura dhe historia e Ballkanit (Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë), ku e kaluara ndihet në çdo gur të gjallë, këtu në Sozopol, e kaluara është e mbytur nën peshën e betonit të ri. Ne duhet të shohim përtej asaj që na serviret në broshura. Ky nuk është një qytet i thjeshtë bregdetar. Ky është një mekanizëm mbijetese që ka zgjatur për mijëvjeçarë, duke ndërruar lëkurën sa herë që një perandori e re trokiste në portat e tij prej druri.
“Deti është gjithçka. Ai mbulon shtatë të dhjetat e globit tokësor. Fryma e tij është e pastër dhe e shëndetshme.” – Jules Verne
Dëshmia e Kostasit dhe rrjetat e kohës
Një peshkatar i vjetër i quajtur Kostas më tha një herë se rrjetat e tij shpesh kapin më shumë histori sesa peshk. Ai ulej çdo mëngjes pranë portit, me duart që dukeshin si lëvure lisi të vjetër, duke pastruar algaet nga mbetjet e qeramikës që deti i hidhte mbrapsht me përbuzje. Kostas nuk fliste për turizmin, ai fliste për Apollonia Pontica, qytetin që shtrihet pesëmbëdhjetë metra nën këmbët tona. Ai më tregoi se si në ditët e qeta, kur Deti i Zi pushon së luftuari me bregun, mund të shohësh konturet e mureve që dikur mbronin tregtarët grekë. Në ato momente, Sozopol nuk duket si një resort, por si një fantazmë që refuzon të largohet. Kostas qeshi kur e pyeta për hotelet e reja: Deti do t’i marrë edhe ato, tha ai, siç mori tempullin e Apollonit. Kjo bisedë më bëri të kuptoj se asgjë në këtë rajon nuk është e përhershme. Kur lexon një udhëzuesi i Evropës Juglindore (Shqipëri, Bullgari dhe të tjera), rrallëherë përmendet melankolia që ndjen kur kupton se po ecën mbi kokat e të vdekurve që ende kërkojnë dritën e diellit nën valët e errëta.
Mikro-Zmadhimi: Tekstura e drurit dhe kripës
Le të ndalojmë te një shtëpi specifike në qytetin e vjetër. Nuk është një shtëpi muze, por një ndërtisë që po kalbet në heshtje. Dru i zi, i rrahur nga era e kripur për dy shekuj. Nëse e prekni atë dru, ai ndihet i ftohtë dhe poroz. Ai ka thithur lagështirën e mijëra stuhive. Kripa ka krijuar kristale të vogla në plasaritjet e trarëve, duke shkëlqyer si diamante të rremë në diellin e pasdites. Ky është druri që dikur ishte pjesë e pyjeve të dendura të Ballkanit, tani i shndërruar në një kafaz që mbron banorët nga realiteti i jashtëm. Era këtu mban aromë peshku të skuqur, naftë nga varkat e vjetra dhe diçka tjetër: aromën e rëndë të jodit që vjen nga algaet që dekompozohen nëpër shkëmbinj. Kjo aromë është konstante, ajo depërton në rrobat tuaja, në flokët tuaj, në kujtimet tuaja. Nuk është aroma e parfumosur e një hoteli me pesë yje në Sveti Stefan, është aroma e papërpunuar e një deti që nuk ka ndërmend të kërkojë falje për egërsinë e tij. Këtu nuk ka asgjë sterile. Çdo gur në Sozopol ka një shtresë kripëje që tregon një histori rezistence. Ky është një kontrast i fortë me qytetet si Aranđelovac apo Ljubuški, ku toka është ajo që dominon narrativën. Këtu, deti është diktatori i vetëm.
“Historia është një makth nga i cili po përpiqem të zgjohem.” – James Joyce
Krahasimet Kulturore dhe Gjeografia e Shpirtit
Ky qytet shpesh krahasohet me qytete të tjera të Ballkanit, por këto krahasime janë sipërfaqësore. Sozopol nuk është Krujë. Ndërsa Krujë qëndron si një sfidë ndaj maleve, Sozopol është një nënshtrim ndaj ujit. Në Parku Kombëtar Krka, uji është një forcë krijuese që gdhend bukurinë, por në Sozopol, uji është një forcë gllabëruese. Mund të shihni ngjashmëri me Zara ose Vodice në arkitekturë, por shpirti është i ndryshëm. Në Kroaci, Adriatiku ndihet si një mik, ndërsa këtu Deti i Zi ndihet si një dëshmitar i heshtur i tragjedive të vjetra. Nëse shkoni në Maqedonia e Veriut dhe Kroacia: mrekullitë natyrale dhe historike, do të gjeni një harmoni tjetër midis njeriut dhe mjedisit. Në Sozopol, harmonia është një iluzion. Edhe në vende si Mavrovë, ku natyra është po aq e fuqishme, ka një lloj paqeje që në këtë bregdet bullgar mungon. Këtu ka një tension të vazhdueshëm. Ndoshta kjo vjen nga fakti se qyteti nënujor Apollonia kërkon të kthehet në sipërfaqe. Kur vizitoni Çapljina ose Gabrovo, ju shihni trashëgiminë e ndërtuar mbi tokë, por në Sozopol, gjysma e trashëgimisë është e paarritshme për syrin e njeriut të thjeshtë.
Refleksione mbi zhdukjen dhe përjetësinë
Pse vazhdojmë të kthehemi në vende që po vdesin? Ndoshta sepse në kalbjen e Sozopolit ne shohim pasqyrën tonë. Ky qytet na tregon se pavarësisht sa lart ndërtojmë, deti gjithmonë fiton. Kush nuk duhet ta vizitojë kurrë këtë vend? Ata që kërkojnë perfeksionin e rremë të resorteve moderne. Ata që duan që gjithçka të jetë e pastër, e re dhe pa aromë. Sozopol do t’i zhgënjejë ata. Ky është një vend për ata që duan të dëgjojnë historitë e peshkatarëve si Kostas dhe të ndjejnë kripën që u gërryen lëkurën. Në fund të ditës, kur dielli zhytet pas kodrave të Strandzhës dhe dritat e portit fillojnë të dridhen mbi sipërfaqen e errët, Sozopol pushon së qeni një destinacion dhe bëhet një ndjesi. Është ndjesia e të qenit i vogël përballë kohës. Nuk është çështja nëse qyteti nënujor do të zbulohet plotësisht në vitin 2026, por nëse ne do të jemi të aftë të kuptojmë mesazhin që ai na dërgon nga thellësia: Asgjë nuk humbet, thjesht ndryshon formë nën peshën e ujit.