Përtej Kartolinës: Pse Qyteti i Djallit nuk është ai që mendoni

Nëse po kërkoni një destinacion ku të bëni selfie buzëqeshur me një sfond të këndshëm, bëni mirë të ndryshoni rrugë. Qyteti i Djallit (Đavolja Varoš) në Serbinë jugore nuk ka të bëjë me bukurinë konvencionale. Është një monument i korrozionit, një klithmë gjeologjike që ka mbetur pezull midis malit Radan. Shumë turistë vijnë këtu duke pritur një ‘mrekulli natyrore’ dhe mbeten të zhgënjyer sepse nuk kuptojnë që ky vend nuk u ndërtua për t’ju pëlqyer juve. Ky është një proces i dhimbshëm shpërbërjeje që zgjat prej shekujsh.

“Natyra nuk është një tempull, është një laborator ku forcat e errëta bëjnë eksperimentet e tyre më të egra me dhunën e erës dhe ujit.” – Dimitrije Kostić

Një burrë i moshuar i quajtur Dragan, i cili ka jetuar në rrëzë të malit për shtatë dekada, më tha një herë ndërsa pinim një gotë raki të fortë kumbulle: ‘Djali im, njerëzit thonë se këta janë krushqit e mallkuar që u kthyen në gur, por e vërteta është më e rëndë. Ky tokë po tretet sepse nuk mban dot më peshën e mëkateve tona.’ Dragan nuk po fliste për fe, po fliste për aciditetin e tokës që është aq i lartë sa asgjë nuk rritet rreth atyre 202 pyetjeve prej guri. Ai kishte të drejtë në mënyrën e tij cinike. Ky peizazh është një pasqyrim i asaj që ndodh kur natyra humbet durimin.

Dekonstruksioni i Mitit: Gjeologjia kundër Folklorit

Për t’i kuptuar këto shtylla, duhet të harroni për një moment legjendat. Edhe pse kultura dhe historia e Ballkanit është e thurur me përralla për djaj dhe dasma të mallkuara, realiteti është një betejë kimike. Këto formacione janë krijuar nga një erozion i veçantë ku majat prej andeziti mbrojnë shtyllat e buta prej dheu nga shiu. Kur shihni fotot në rrjetet sociale, ato duken të qëndrueshme. Por kur qëndroni aty në vjeshtën e vitit 2026, do të dëgjoni kërcitjen e gurit. Nuk është një vend i qetë. Era që kalon mes shtyllave prodhon një fishkëllimë që vendasit e quajnë ‘shpirti i djallit’. Ky nuk është një vend ‘i gjallë’, është një proces vdekjeje gjeologjike në progres të ngadaltë.

Le të ndalemi te uji. Në rrëzë të këtyre formacioneve rrjedhin dy burime: ‘Djavolja voda’ (Uji i Djallit) dhe ‘Crveno vrelo’ (Burimi i Kuq). Ky nuk është ujë që mund ta pini. Ai është jashtëzakonisht acid, me një pH prej 1.5, pothuajse si acidi i baterisë. Ngjyra e kuqe e ndezur nuk vjen nga magjia, por nga oksidimi ekstrem i hekurit. Kur e prek atë ujë, ndjen një djegie të lehtë në majat e gishtave, një kujtesë fizike se ky ambient është armiqësor ndaj jetës njerëzore. Kjo vrazhdësi është ajo që e bën Qytetin e Djallit të jetë kaq tërheqës për ata që janë lodhur nga perfeksioni plastik i vendeve si Kotor apo bregdeti i mbipopulluar i Greqisë.

Mikro-Zoom: Tekstura e vjeshtës në Radan

Në vjeshtë, drita mbi malin Radan ndryshon. Nuk është më drita e artë dhe e nxehtë e verës që e bën gjithçka të duket si një filtër Instagrami. Në tetor dhe nëntor, drita bëhet e ftohtë, metalike, si ngjyra e armës. Ajo godet majat e gurta dhe krijon hije që duken sikur lëvizin. Toka rreth shtyllave është e mbuluar me gjethe të kalbura që mbajnë erë dheu të lagësht dhe sulfur. Ky është momenti kur duhet të vizitoni. Kur jeni aty, mos shikoni vetëm pamjen e përgjithshme. Fokusohuni te një centimetër katror i njërës prej shtyllave. Do të shihni kristale të vogla kripe që krijohen nga avullimi i shpejtë dhe miliona thërrime rëre që presin shiun e radhës për t’u rrëzuar. Është një arkitekturë e dëshpërimit që rishkruhet çdo sezon.

Krahasuar me elegancën e qyteteve si Sibiu apo Timișoara, ky vend ndihet si një fyerje ndaj qytetërimit. Këtu nuk ka kafe latë apo Wi-Fi të shpejtë. Ka vetëm zhurmën e këpucëve tuaja mbi dheun e shkrifët dhe ndjenjën e çuditshme se po vëzhgoheni nga 202 gjigantë të palëvizshëm. Nëse kërkoni diçka më të butë pas këtij intensiteti, mund të drejtoheni drejt Sokobanja, por kontrasti do t’ju godasë si një dush i ftohtë.

Këshilla 1: Arritja para agimit të rremë

Shumica e vizitorëve mbërrijnë rreth orës 11:00, kur dielli është lart dhe i bën hijet të shkurtra dhe të rrafshëta. Gabim. Duhet të jeni aty në orën 6:30 të mëngjesit. Në këtë orë, mjegulla e vjeshtës ngjitët pas luginës, duke i lënë vetëm majat e gurta të duken sipër reve. Është e vetmja kohë kur mund të ndjeni vërtet izolimin e këtij vendi pa zhurmën e fëmijëve që bërtasin apo udhëzuesve turistikë që përsërisin të njëjtat shaka të vjetra.

Këshilla 2: Pajisjet dhe ‘Auditimi Forenzik’ i rrugës

Mos vini me atlete të bardha të shtrenjta. Dheu këtu është i pasur me oksid hekuri dhe do t’i bëjë këpucët tuaja me njolla portokalli që nuk do t’i hiqni kurrë. Konsiderojeni këtë si një suvenir të pashmangshëm. Rruga deri këtu është e thyer dhe kërkon vëmendje. Çmimet e biletave në vitin 2026 janë rritur pak, por mbeten të përballueshme, rreth 5-7 euro. Megjithatë, vlera nuk është te bileta, por te koha që kaloni duke vëzhguar detajet që të tjerët i anashkalojnë.

Këshilla 3: Shmangni krahasimet boshe

Ky vend nuk është ‘Kapadokia e Ballkanit’. Është diçka krejt tjetër. Ndërsa Kapadokia ka një bukuri madhështore dhe të banueshme, Qyteti i Djallit është klaustrofobik dhe i egër. Kur udhëtoni përmes turizmi dhe traditat ne Serbi, do të vëreni se çdo rajon ka një mënyrë të ndryshme për t’u përballur me historinë. Këtu, historia nuk është në libra, është në erozion. Mos u mundoni ta krahasoni me Lovćen apo majat e mprehta të alpeve. Shijojeni si një anomali gjeografike që nuk ka motër në botë.

Këshilla 4: Etika e vizitorit të vetmuar

Mos prekni asgjë. Edhe pse duken si gurë të fortë, këto formacione janë jashtëzakonisht delikate. Një prekje e pakujdesshme mund të përshpejtojë rrëzimin e një kapele guri që ka qëndruar aty për 200 vjet. Në vitin 2026, rregullat janë bërë më strikte, dhe me të drejtë. Ky vend duhet parë me sytë e një antropologu që po vëzhgon një fis që po zhduket. Respektoni heshtjen e tij.

“Udhëtimi nuk është një kërkim për peizazhe të reja, por një mënyrë për të fituar sy të rinj, edhe nëse ato sy shohin vetëm rrënojat e kohës.” – Marcel Proust (përshtatur)

Në fund të ditës, kur dielli zhduket pas maleve dhe temperatura ulet ndjeshëm, Qyteti i Djallit merr një pamje tjetër. Hijet zgjaten aq shumë sa që mbulojnë të gjithë luginën. Në këtë çast, cinizmi im zhduket dhe mbetet vetëm një lloj respekti i ftohtë për forcën brutale të planetit tonë. Nëse jeni nga ata njerëz që kanë nevojë për luks dhe buzëqeshje të detyruara, qëndroni në Suboticë ose vizitoni qendrat tregtare në Burgas. Por nëse doni të shihni se si duket bota kur njeriu nuk është i ftuar, vjeshta në Qytetin e Djallit është pasqyra juaj.

Kush nuk duhet të vizitojë kurrë këtë vend? Ata që kanë frikë nga heshtja dhe ata që nuk mund të ecin për 2 orë pa kontrolluar telefonin. Ky vend kërkon vëmendje të plotë ose asgjë. Është një përvojë që të bën të ndihesh i vogël, i parëndësishëm dhe çuditërisht i lirë.