Zgjimi në orën 06:00: Kur Bosna merr frymë
Ora është gjashtë e mëngjesit. Mjegulla e ftohtë e Sarajevës akoma rri pezull mbi rrugët e Ilidžës, duke u përplasur me majat e rrepeve qindvjeçare që rreshtohen në Velika Aleja. Ky nuk është momenti për turistët që kërkojnë fotografi të shpejta; kjo është koha kur toka merr frymë. Kam qëndruar këtu, me një kafe të hidhur në dorë, duke parë se si drita e parë e diellit depërton përmes avullit që ngrihet nga burimet e ftohta të lumit Bosna. Uji këtu nuk rrjedh thjesht; ai shpërthen nga thellësitë e malit Igman me një forcë që të kujton se natyra nuk pyet për kufijtë tanë njerëzorë. Një roje i vjetër i parkut, Mirsadi, i cili ka pastruar këto shtigje që nga koha kur Ballkani ishte një tjetër botë, më tha një herë: ‘Ky ujë ka kujtesë. Ai ka parë ushtritë që vijnë dhe ikin, ka dëgjuar këngët e dasmave dhe klithmat e luftës, por mbetet gjithmonë gjashtë gradë celsius.’ Mirsadi nuk gënjen. Nëse fut dorën në ujë, ndjen një goditje të ftohtë që të zgjon çdo nerv, një lloj pastrimi që asnjë qendër moderne në Tetovë apo Stamboll nuk mund ta ofrojë. Ky është fillimi i udhëtimit tonë në këtë pjesë të rëndësishme për turizmi dhe traditat ne slloveni serbi dhe bosnje dhe hercegovine.
“Në Bosnjë, uji është i shenjtë. Ai është lidhja mes tokës dhe shpirtit, një pasqyrë ku historia shihet çdo ditë.” – Ivo Andrić
1. Ura Romake: Aty ku koha ngadalësohet
Pika e parë që duhet të vizitoni është Ura Romake (Rimski Most). Edhe pse emri të sugjeron antikitetin, ajo u ndërtua në shekullin e 16-të duke përdorur gurë nga monumentet romake. Guri i saj nuk është thjesht gur; është një grumbullim i shekujve të myshkut, lagështisë dhe hapave të panumërt. Nëse uleni aty në orën tetë të mëngjesit, kur rrezet e para prekin skajet e gdhendura, mund të shihni kristalet e vogla të ujit që avullojnë, duke krijuar një aureolë rreth monumentit. Ky vend ka një heshtje që të bën të mendosh për udhëtimet e gjata drejt Edirne apo Sinaia. Ndryshe nga Kanioni i Matkës ku zhurma e turistëve mbizotëron, këtu dominon vetëm kënga e lumit.
2. Velika Aleja: Ecja mes gjigantëve të gjelbër
Pas orës dhjetë, drita ndryshon. Ajo bëhet më e fortë, duke zbuluar çdo detaj të rrugës 3.5 kilometra të gjatë të rrethuar me rrepe dhe gështenja. Kjo rrugë u mboll nga monarkia Austro-Hungareze, një përpjekje për të sjellë disiplinën vjeneze në zemrën e Ballkanit. Ndërsa ecni, dëgjoni trokitjen e thonjve të kuajve mbi asfalt. Fijakerët (karrocat me kuaj) janë mbetjet e fundit të një epoke të shkuar. Era e kalit, e përzier me aromën e lagësht të gjetheve të reja të pranverës, krijon një ndjesi nostalgjie që nuk e gjeni dot në qytetet moderne si Celje apo Gevgelija. Ky është një nga ato destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje që ruan një elegancë të vjetër.
3. Burimet kryesore: Forca e Igmanit
Rreth mesditës, kur dielli është në pikën më të lartë, drejtohuni tek vetë burimet. Ky është një labirint i vogël urash druri që kalojnë mbi rrjedha të panumërta. Uji këtu është aq i pastër sa mund të shihni troftat që qëndrojnë palëvizur kundër rrymës. Për 500 fjalë mund të shkruaja vetëm për zhurmën e ujit këtu; nuk është një zhurmë uniforme, por një simfoni përplasjesh, pikash dhe gurgullimash që ndryshon sipas rritjes së prurjeve në pranverë. Është një forcë brutale, e ngjashme me atë që ndjen kur shikon malet rreth Ioannina, por me një qetësi bosnjake që të fton të ulesh dhe të mos mendosh për asgjë.
4. Stojčevac: Shpirti i harruar i luksit të dikurshëm
Më pak se dy kilometra larg turmës kryesore ndodhet Stojčevac. Dikur ishte rezidenca verore e elitës politike jugosllave, një vend ku koha duket se ka ndaluar në vitin 1990. Ndërtesat mbajnë ende shenjat e konfliktit, por natyra i ka rimarrë ato me një mbulim të gjelbër. Ky vend ka një atmosferë melankolike që të kujton rrugët e vjetra të Bitolj. Këtu nuk ka dyqane suveniresh, vetëm pemë të larta dhe një ndjesi izolimi që të lejon të kuptosh më mirë kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume. Është pika ideale për ata që duan të shpëtojnë nga komercializmi i tepërt.
5. Ishujt e vegjël: Gastronomia buzë rrjedhës
Në orën 16:00, stomaku fillon të kërkojë vëmendje. Brenda parkut ka restorante që shërbejnë troftë të freskët. Kjo nuk është troftë e ngrirë nga supermarketet e Aranđelovac; kjo është peshk që ka notuar në këto ujëra pak orë më parë. Peshku piqet ngadalë mbi prush, duke marrë një aromë druri që përzihet me lëngun e limonit. Çmimet këtu janë një ‘auditim’ i vërtetë për portofolin: Një vakt i plotë kushton rreth 25-30 KM (rreth 15 euro), ndërsa hyrja në park është vetëm 2 KM. Një fijaker nga Ilidža deri këtu kushton 20 KM, një çmim i drejtë për të mbajtur gjallë një traditë që po vdes.
“Udhëtimi nuk është kurrë një çështje parash, por një çështje guximi për të parë botën ashtu siç është, pa filtra.” – Rebecca West
Mbyllja: Perëndimi në pasqyrën e ujit
Kur dielli fillon të fshihet pas malit Igman, ngjyrat e parkut kalojnë nga e gjelbra e ndezur në një të verdhë të artë dhe më pas në vjollcë. Ky është momenti kur duhet të jeni tek ura e fundit, aty ku uji qetësohet përpara se të vazhdojë rrugën drejt lumit Bosna. Pse udhëtojmë? Jo për të parë vende të reja, por për të gjetur pjesë të vetes që humbasin në rutinën e përditshme. Burimi i Bosnës nuk është thjesht një park turistik; është një rikujtesë se sado që ne të ndërtojmë, natyra do të vazhdojë të rrjedhë, e ftohtë dhe e pastër, gjatë gjithë kohës. Ky vend nuk është për ata që kërkojnë luks të shkëlqyeshëm, por për ata që kuptojnë poezinë e një guri të mbuluar me myshk dhe të një rrjedhe uji që nuk ndalet kurrë.