Mjegulla e mëngjesit dhe pesha e historisë
Ora është 06:00 e mëngjesit në rrëzë të malit Igman. Ajri nuk është thjesht i ftohtë: ai është i lagësht dhe ka erën e qymyrit të djegur që ende qëndron mbi Sarajevë si një fantazmë e vjetër. Ky nuk është një park i zakonshëm. Burimi i Bosnës, ose Vrelo Bosne, është një lloj purgatori natyror ku qyteti i lodhur vjen për të marrë frymë. Ndryshe nga plazhet e zhurmshme në Budva apo rrugët e gurta në Hvar, këtu zhurma e vetme është rënia monotone e ujit mbi gurët e mbuluar me myshk. Një burrë i moshuar me një kapele të vjetër leshi, të cilin vendasit e quajnë Mirza, qëndronte pranë urës kryesore duke thërrmuar bukë të thatë. Ai më tregoi se ka parë këtë vend të ndryshojë për pesëdhjetë vjet. Në vitet tetëdhjetë, ishte simboli i lirisë, gjatë rrethimit ishte një burim mbijetese, dhe sot është një teatër për mjellmat që nuk shqetësohen për politikën e Ballkanit. Mirza thotë se mjellmat këtu janë më kërkuese se turistët në Prishtinë apo Bursa: ato e dinë saktësisht se kush vjen me bukë cilësore dhe kush vjen vetëm për një fotografi të shpejtë në Instagram.
“Në këtë vend, njeriu mëson se koha nuk rrjedh si një lumë, por qëndron e ngrirë si uji i kthjellët i burimit.” – Ivo Andrić
Pika e parë: Ura e parë e Austro-Hungarisë
Pika e parë që duhet të vizitoni nuk është ajo ku mblidhen të gjithë. Sapo kaloni hyrjen kryesore, ku fijakerët (karrocat me kuaj) lënë pas erën e tyre karakteristike të jetës rurale, kthehuni majtas. Këtu, uji del nga toka me një forcë që të kujton se natyra është e dhunshme edhe kur është e bukur. Mjellmat në këtë zonë janë më agresive. Ato luftojnë me rrymën e fortë, duke treguar një fuqi muskulore që zakonisht fshihet nën pendët e tyre të bardha. Ky vend ofron një kontrast të fortë me qetësinë e qyteteve si Ioannina apo Xanthi. Këtu nuk ka vend për delikatesë. Nëse doni t’i ushqeni, duhet të jeni të shpejtë. Përdorni kokrra misri ose bizele të ziera, jo bukë të bardhë të lirë që u dëmton stomakun. Ky proces kërkon durim. Duhet të uleni në gjunjë, të ndjeni lagështirë e tokës dhe të prisni që ato t’ju afrohen. Sytë e tyre të zinj janë si rruaza që skanojnë çdo lëvizje tuajën.
Pika e dytë: Kanali i heshtur pas restorantit
Shumica e njerëzve ndalojnë te restoranti i madh në qendër për të ngrënë troftë, por ju duhet të vazhdoni më tej. Pas godinës kryesore ndodhet një kanal i ngushtë ku uji lëviz më ngadalë. Kjo është pika e dytë e rëndësishme. Këtu vijnë mjellmat që kanë nevojë për qetësi, shpesh ato që mbrojnë të vegjlit e tyre. Ky vend të kujton kanalet e fshehura në Varna apo qetësinë e mureve të vjetra në Veliko Tarnovo. Mikro-zmadhimi i kësaj skene zbulon detaje që shpëtojnë pa u vënë re: tekstura e pendëve të lagura, zhurma e hollë e sqepit që godet ujin dhe mënyra se si drita e diellit filtrohet përmes degëve të rrapit të vjetër. Ky është thelbi i asaj që gjejmë te turizmi dhe traditat ne slloveni serbi dhe bosnje dhe hercegovine, ku natyra dhe njeriu bashkëjetojnë në një melankoli të përhershme.
“Udhëtimi nuk është thjesht të shohësh pamje të reja, por të kesh sy të rinj për të parë atë që ka qenë gjithmonë aty.” – Marcel Proust
Pika e tretë dhe e katërt: Izolimi dhe auditimi i fundit
Pika e tretë ndodhet pranë urës së vogël prej druri që të çon drejt shtegut të ecjes në anën lindore. Këtu, uji është aq i pastër sa mund të shihni çdo gur në fund të lumit. Është një vend ideal për të vëzhguar reflektimin e mjellmave, një imazh që duket sikur është nxjerrë nga një pikturë e vjetër e Iași ose Gevgelija. Pika e katërt, dhe më e vështira për t’u arritur pa u lagur, është bregu jugor ku lumi fillon të zgjerohet. Këtu mjellmat mblidhen në grupe të mëdha para perëndimit të diellit. Ky është momenti i auditimit tuaj financiar: hyrja në park kushton 2 KM (rreth 1 euro), ndërsa një xhiro me fijaker nga Ilidža deri këtu kushton rreth 20 KM. Është një çmim i vogël për të paguar për një udhëtim që ju kthen në kohën e monarkisë Austro-Hungareze. Ky rajon mbart një peshë që vetëm kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume mund ta shpjegojë plotësisht. Mos prisni luks. Prisni lagështirë, erë kali dhe të vërtetën e zhveshur të një vendi që nuk ka nevojë për filtra. Kushdo që kërkon hotele sterile dhe shërbim artificial duhet të qëndrojë larg. Burimi i Bosnës është për ata që guxojnë të shohin mjaltin dhe tehun e thikës në të njëjtën kohë. Kur dielli ulet pas Igmanit, mjellmat tërhiqen në errësirë, dhe ju mbeteni aty me pyetjen: kush po ushqen kë këtu? Ne ato me bukë, apo ato ne me një arsye për të besuar te bukuria e egër?