Gjirokastra nuk është një muze, është një ndëshkim fizik

Turistët vijnë këtu me ide romantike për qytetin e gurtë, duke pritur diçka të ngjashme me qetësinë e Piran apo rregullin e Ptuj. Por Gjirokastra, veçanërisht në vitin 2026, ka vendosur të heqë maskën e saj për ata që guxojnë të ngjiten mbi Pazarin e Vjetër. Gabimi i parë që bëjnë vizitorët është besimi se qyteti mbaron tek Kalaja. E vërteta është se shpirti i vërtetë, ai i ashpëri dhe i pakompromis, fshihet në lagjen Dunavat. Këtu, rrugët nuk janë shtruar për turistët me sandale, por për njerëz që dinë të sfidojnë gravitetin çdo ditë të jetës së tyre. Ky nuk është një udhëtim për ata që kërkojnë rehati, është një sprovë për gjunjët dhe mushkëritë.

“Ky ishte një qytet i pjerrët, mbase më i pjerrëti në botë, që kishte thyer të gjitha ligjet e arkitekturës dhe të urbanistikës.” – Ismail Kadare

Një plak me emrin Ismet, të cilin e takova tek rrahu i fundit i shkallëve që të çojnë drejt Dunavatit të Tretë, më shikoi me një buzëqeshje cinike ndërsa unë po mbushesha me frymë. Ismeti ka jetuar këtu që kur Gjirokastra ishte një qytet i heshtur nën hije, shumë përpara se të kthehej në një pikë referimi për destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje. Ai më tregoi se si në dimrin e vitit 1997, njerëzit e Dunavatit ishin të vetmit që nuk kishin frikë, sepse asnjë ushtri dhe asnjë bandë nuk kishte dëshirë të ngjitej në këto lartësi vetëm për të vjedhur pak djathë dhie dhe raki manash. Dunavati është një kështjellë natyrale brenda një kështjele prej guri. Këtu, kultura dhe historia e Ballkanit, Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë nuk janë thjesht koncepte akademike, por një realitet i gdhendur në çdo pllakë hiri.

Pllakat e hirit: Një analizë e teksturës

Le të ndalemi për një moment te guri. Jo te guri si material ndërtimi, por te guri si entitet i gjallë. Pllakat e çative në Dunavat kanë një nuancë gri që ndryshon sipas lagështisë. Kur bie shi, ato kthehen në një sipërfaqe të rrëshqitshme, pothuajse metalike, që reflekton dritën e zbehtë të pasdites. Janë të rënda, të vëna mbi njëra-tjetrën pa asnjë gram çimento, të mbajtura vetëm nga pesha e tyre dhe ligji i vjetër i ekuilibrit. Nëse ecën me këpucë me taban të lëmuar, Dunavati do të të ndëshkojë. Ndryshe nga qetësia sterile që gjen në Celje apo rregulli i Brașov, këtu guri ka dhëmbë. Ai të pret, të gërvisht dhe të kujton se njeriu është thjesht një kalimtar në këtë peizazh mineral. Era këtu sjell aromën e rigonit të malit dhe të tymit të drurit, një përzierje që të bën të ndihesh sikur ke udhëtuar pas në kohë, pavarësisht se jemi në vitin 2026.

“Nuk pashë asgjë tjetër veçse mure të larta guri dhe rrugë aq të ngushta sa mezi kalon një kalë i ngarkuar.” – Lord Byron

Tre strehët e fundit të Dunavatit

Bujtina e parë që meriton vëmendje është ajo që vendasit e quajnë thjesht Shtëpia e Hijeve. Nuk ka tabela neoni. Është një ndërtim i shekullit të 18-të ku dritaret janë të vogla si sy pusi. Brenda, dyshemeja prej dërrasash lisi kërcet nën çdo hap, duke treguar histori që pronarët e rinj nuk përpiqen t’i lyejnë me llak modern. Këtu nuk ka kondicioner, sepse muret prej dy metrash guri e mbajnë ajrin e ftohtë edhe kur vapa e korrikut djeg fushën e Dropullit. Ushqimi këtu është i ashpër: pasha qofte me shumë mendër dhe pashpëti që të djeg fytin.

Bujtina e dytë, e vendosur në pikën më të lartë ku mbaron rruga e makinës dhe fillon shtegu i dhisë, është një eksperiment i guximshëm i vitit 2026. Ata kanë integruar teknologjinë pa e dëmtuar estetikën e gurit. Ndryshe nga resortet luksoze në Bansko apo hotelet masive në Constanta, këtu luksi është heshtja. Mund të dëgjosh kambanat e kishave poshtë dhe thirrjen e ezanit që përplaset pas shkëmbinjve të malit të Gjerë. Kjo bujtinë është për ata që duan të ndiejnë vetminë e vërtetë, atë lloj vetmie që të detyron të mendosh për gjërat që ke lënë pas në Tiranë apo Selanik.

E treta është një shtëpi e vogël e menaxhuar nga një familje që refuzon të flasë anglisht, pavarësisht fluksit të turistëve. Ata ofrojnë vetëm dy dhoma. Krevatet janë të mbuluara me velenxa leshi që peshojnë pesë kilogramë, të endura me dorë. Është një eksperiencë pothuajse klaustrofobike, por që të jep një siguri të çuditshme, sikur asgjë e keqe nuk mund të depërtojë përmes atyre mureve. Ky vend nuk i ngjan aspak qendrave të pelegrinazhit si Međugorje, këtu feja është puna dhe mbijetesa mbi shkëmb.

Pse disa njerëz nuk duhet të vijnë kurrë këtu

Gjirokastra e vitit 2026, dhe veçanërisht Dunavati, është një filtër njerëzor. Nëse ankoheni për mungesën e ashensorit, mos ejani. Nëse keni nevojë për rrugë të drejta si në Krushevë, qëndroni larg. Dunavati do t’ju thyejë iluzionet. Është një vend ku natyra dhe njeriu kanë bërë një pakt të dhunshëm për të bashkëjetuar mbi një greminë. Ne udhëtojmë jo për të gjetur veten, por për të humbur ato pjesë të vetes që na mbajnë peng të komoditetit. Kur ulesh në një ballkon në Dunavat dhe sheh se si dritat e qytetit poshtë duken si thëngjij të fikur, kupton se njerëzimi është i vogël, por guri është i përjetshëm. Ky qytet të mëson përulësinë përmes dhimbjes së muskujve dhe bukurisë së ftohtë të hirit.