Miti i Qytetit të Pluhurosur të Moldavisë
Njerëzit vijnë në Iași me ide të paracaktuara. Ata presin kisha ortodokse me mure të rënda, mbetje të arkitekturës brutale komuniste dhe atë pluhurin e hirtë që karakterizon qytetet kufitare të Evropës Lindore. Ekziston ky supozim se për të gjetur bukuri botanike duhet të shkosh në Bled apo në kopshtet e rregulluara të Vjenës. Por kjo është një gënjeshtër komode. Realiteti i Iași-t është shumë më i egër dhe më i ndërlikuar. Këtu, gjelbërimi nuk është thjesht dekoratë; është një akt rezistence kundër betonit. Në vitin 2026, ky qytet nuk ofron kartolina të bukura, por një përballje brutale me forcën e natyrës që rritet nën xhamat e plasaritur të serave të vjetra.
“Natyra nuk nxitohet, e përsëri çdo gjë përmbushet.” – Lao Tzu
Dëshmia e Grigores: Njeriu që flet me rrënjët
Një kopshtar i vjetër i quajtur Grigore, i cili ka punuar në Kopshtin Botanik Anastasie Fătu për më shumë se katër dekada, më tha një të vërtetë të hidhur ndërsa pastronte baltën nga thonjtë e tij të nxirë. Këto lule nuk janë këtu për t’ju pëlqyer juve, më tha ai me një zë që ngjante me fërkimin e gjetheve të thata. Ato janë këtu sepse kanë mbijetuar luftërave, ndryshimeve të regjimit dhe neglizhencës sonë. Grigore nuk i sheh bimët si objekte estetike. Për të, çdo specieve e rrallë në kopshtet e qytetit është një arkiv i gjallë i asaj që kemi tentuar të shkatërrojmë. Ai më tregoi një orkidë që lulëzon vetëm një herë në disa vite, jo si një mrekulli, por si një dëshmi të durimit kokëfortë.
Kopshti Botanik Anastasie Fătu: Më shumë se një park
Ky nuk është një vend për shëtitje sipërfaqësore. Ky është kopshti botanik më i vjetër në Rumani, një hapësirë ku shkenca dhe melankolia bashkjetojnë. Ndryshe nga destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje që shpesh fokusohen te pamja bregdetare, këtu fokusi është te preçizioni biologjik. Seksioni i Rozariumit përmban qindra lloje trëndafilash, por mos prisni atë aromën komerciale të parfumerive. Këtu aroma është e rëndë, pothuajse narkotike, e përzier me erën e dheut të lagësht dhe plehut organik. Është një përvojë që të godet në shqisat e nuhatjes përpara se të të mahnisë sytë. Në serat tropikale, lagështia është aq e lartë sa ndjen peshën e ajrit në mushkëri, një kontrast i fortë me ajrin e pastër të Alpeve apo freskinë e qytetit Kotor.
Seksioni i Bimëve Spontane dhe Mikrozumi i Detajeve
Le të ndalemi për një moment te detajet. Nëse i kushtoni vëmendje një cepi të vetëm të sektorit sistematik, do të shihni diçka të jashtëzakonshme. Ka një lloj myshku që rritet në anën veriore të gurëve të vjetër, i cili ndryshon nuancën e gjelbër varësisht nga ora e ditës. Për 300 metra katrorë, ky seksion ofron një kompleksitet që e bën çdo pyll tjetër të duket i thjeshtë. Strukturat e qelizave të bimëve mishngrënëse që qëndrojnë aty në pritje të qeta janë një makth i bukur inxhinierik. Kjo nuk është bukuria sterile e Banja Luka apo rregulli i rreptë gjerman. Është një kaos i kontrolluar që kërkon vëzhgim të ngadaltë, pothuajse meditues.
“Një kopsht është një përpjekje e kotë për të rregulluar kaoset e Zotit.” – I panjohur
Kopshti i Muzeut të Historisë Natyrore
I dyti në listë është kopshti i vogël por i dendur që rrethon Muzeun e Historisë Natyrore. Ky vend është për ata që e pëlqejnë shkatërrimin e kontrolluar. Pemët këtu janë shekullore, me degë që prekin tokën si gjymtyrë të lodhura. Nuk ka tabela shpjeguese në çdo hap dhe as roje që të kërkojnë të mos prekësh barin. Është një vend ku mund të ndjesh kalueshmërinë e kohës. Ky kopsht i ngjan më shumë atmosferës së qyteteve si Burgas apo Constanta, ku historia nuk fshihet pas fasadave të reja, por lihet të dekompozohet me dinjitet. Lulet unike këtu nuk janë të rregulluara në rreshta, ato shpërthejnë mes rrënjëve të pemëve të mëdha, duke sfiduar hijen e përhershme.
Arboretumi i Universitetit: Laboratori i Gjelbër
Pika e tretë nuk është teknikisht një kopsht publik në sensin tradicional, por Arboretumi i Universitetit Bujqësor. Ky është vendi ku shkenca bëhet brutale. Këtu rriten specie që janë modifikuar ose mbrojtur për të rezistuar në kushtet e vështira të Moldavisë. Ky është një laborator nën qiell të hapur. Nëse krahasojmë këtë me parqet e Koper apo elegancën e Herceg Novi, Arboretumi i Iași-t duket pothuajse ushtarak në organizimin e tij. Bimët këtu janë subjekte studimi, jo objekte adhurimi. Megjithatë, ka një bukuri të ftohtë në rreshtat e pafundëm të pemëve eksperimentale që shtrihen drejt horizontit.
Pse duhet (ose nuk duhet) ta vizitoni këtë qytet
Iași nuk është për të gjithë. Nëse po kërkoni rehati dhe lule të lyera me shkëlqim për Instagram, shkoni diku tjetër. Shkoni në Prishtinë për kafe ose në Sarajevë për histori. Ky qytet dhe kopshtet e tij janë për ata që e kuptojnë se natyra është po aq e egër sa edhe ne. Udhëtimi këtu është një ushtrim në pranimin e imperfeksionit. Ne udhëtojmë jo për të parë të njëjtat gjëra kudo, por për t’u ndjerë paksa të parehatshëm në praninë e diçkaje që nuk na përket dhe nuk na kërkon ndjesë për ekzistencën e saj. Kur dielli perëndon mbi kodrën Copou, drita bie mbi serat e vjetra duke i kthyer ato në katedrale prej xhami dhe ndryshku, një pamje që asnjë guidë turistike luksoze nuk mund ta kapë dot.