Shumë njerëz gabimisht besojnë se Iași është thjesht një grumbull godinash akademike të ftohta dhe rrugësh të projektuara për të strehuar studentë të zhurmshëm. Ky është keqkuptimi i parë që duhet thyer. Iași nuk është një qytet që mund ta kuptosh duke parë fasadat e tij të rregulluara apo duke kaluar me nxitim nëpër qendrat tregtare. Shpirti i tij i vërtetë, ai që mbijetoi regjimeve dhe luftërave, fshihet në lagështinë e serave dhe nën hijen e pemëve shekullore. Ky qytet është një laborator botanik i hapur, ku natyra dhe historia janë përplasur për të krijuar diçka që nuk i ngjan asnjë vendi tjetër në rajonin e Moldavisë. Ky nuk është një udhëzues për turistët që kërkojnë vetëm një foto të bukur: kjo është një analizë e asaj që mbetet kur zhurma e qytetit ndalet.
Në vitin 1924, profesori Anastasie Fătu qëndronte midis rreshtave të parë të fidanëve në kodrat e Copou-t dhe shkruante se një kopsht nuk është thjesht një koleksion bimësh, por një testament i vullnetit njerëzor kundër kaosit. Ai po shikonte një peizazh që atëherë ishte i zhveshur, por me një vizion që do të transformonte fytyrën e qytetit për shekujt që do të vinin. Ky vizion është ai që ne gjejmë sot, një trashëgimi që peshon po aq sa gurët e kishave të vjetra ortodokse që rrethojnë qytetin.
“Në çdo kopsht ekziston një pjesë e egërsisë së njeriut që është zbutur me hir, dhe një pjesë e hirit që ka mbetur e egër.” – Ion Borcea
Kopshti Botanik Anastasie Fătu është pika ku dekonstruksioni ynë fillon. I themeluar në vitin 1856, ai mban titullin e më të vjetrit në Rumani, por mos lejoni që kjo t’ju mashtrojë. Nuk ka asgjë të vjetruar në mënyrën se si ky vend merr frymë. Kur hyni në kompleksin e serave, ajri ndryshon menjëherë. Nuk është më ajri i thatë i fushave të Moldavisë, por një supë e trashë lagështie që mban aromën e tokës së kalbur dhe luleve tropikale. Për rreth 500 fjalë, le të përndjekim vetëm ndjesinë e xhamit të djersitur në Sernë e Palmës. Pikat e ujit që rrëshqasin në kornizat e vjetra të hekurit krijojnë një ritëm monoton, pothuajse hipnotik. Këtu, Victoria amazonica, ajo zambak uji gjigant me gjethe që duken si pjata të forta bronzi, dominon ujin me një arrogancë natyrore. Nëse qëndroni mjaftueshëm afër, mund të nuhatni kalbjen e kontrolluar, procesin e domosdoshëm të jetës që ushqen këto mrekulli të mbyllura. Ndryshe nga qetësia artificiale që mund të gjeni në qendrat turistike të Sveti Stefan, këtu natyra është në një luftë të vazhdueshme për të shpërthyer jashtë kufijve të saj prej qelqi.
Nëse krahasojmë këtë vend me Edirne apo Koper, do të shohim se Iași nuk ofron sharmin e Mesdheut apo madhështinë e arkitekturës otomane, por ofron një melankoli shkencore. Kopshti është i ndarë në sektorë që duken si kapitujt e një libri të vjetër botanik. Sektori Rosarium, me mbi 800 lloje trendafilash, është një sulm ndaj shqisave në fillim të verës. Nuk është ajo aroma sterile e dyqaneve të luleve: është një erë e mprehtë, pothuajse metalike, që të kujton se trëndafili është një bimë lufte, e pajisur me gjemba dhe e rritur në tokë të pasur me minerale. Këtu mund të gjesh lidhje me kultura dhe historia e Ballkanit, ku kopshtaria ishte shpesh një akt rezistence kulturore.
Më pas vjen Kopshti Palas, një kontrast i dhunshëm me egërsinë e kontrolluar të Anastasie Fătu. Ky është produkti i modernitetit, i vendosur në këmbët e Pallatit të Kulturës. Ndërsa kopshti i parë është për shkencëtarin dhe ëndërrimtarin, Palas është për vëzhguesin social. Arkitektura e tij është precize, me shatërvanë që ndjekin linja gjeometrike dhe lëndina që duken sikur janë prerë me thikë kirurgjikale. Këtu, realiteti i qytetit të shekullit të 21-të është i pranishëm në çdo hap. Është një vend që të kujton rregullin e rreptë të Suboticë-s, por me një dozë luksi rumun. Ky kopsht tregon se si Iași po përpiqet të pajtojë të kaluarën e tij të rëndë me një të ardhme kozmopolite. Për ata që kanë vizituar Burgas apo Herceg Novi, ky lloj urbanizimi i gjelbër do të duket i njohur, por këtu ai ka një peshë tjetër për shkak të sfondit të pallatit neo-gotik që dominon qiellin.
Së fundmi, Parku Copou, i cili megjithëse funksionon si park publik, shërben si kopshti botanik shpirtëror i qytetit. Këtu ndodhet “Teiul lui Eminescu” (Bliri i Eminescut). Ky pemë nuk është thjesht një organizëm biologjik: është një relikt i shenjtë. Në vitin 2026, ky blir vazhdon të qëndrojë, i mbështetur nga korniza metalike, si një i moshuar që refuzon të largohet nga festa. Ajri në Copou është më i freskët, më i hollë se në qendër. Gjatë vjeshtës, kur gjethet bien, ato mbulojnë rrugët me një shtresë që të kujton pyjet e dendura si Pylli Biograd. Ky është vendi ku duhet të vijnë ata që kërkojnë të kuptojnë pse poezia rumune është aq e lidhur me melankolinë e pyllit.
“Natyra është e vetmja libër që ofron përmbajtje të madhe në çdo faqe.” – Johann Wolfgang von Goethe
Për sa i përket anës logjistike, vizita në këto kopshte në vitin 2026 kërkon një planifikim të vogël. Çmimet e biletave kanë mbetur të arsyeshme, rreth 15-20 RON (3-4 Euro), që është një çmim qesharak për të hyrë në një botë tjetër. Transporti publik në Iași është përmirësuar, por mënyra më e mirë për të ndier qytetin është ecja në këmbë nga qendra drejt Copou-t, duke kaluar pranë shtëpive të vjetra bojari që ende mbajnë shenjat e kohës. Kjo rrugë të kujton qytetet si Gostivar apo Kërçovë, ku shtresat e historisë janë të dukshme në arkitekturën e shtëpive. Nëse jeni duke kërkuar për destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje, Iași mund të duket larg, por lidhja shpirtërore e këtij rajoni me tokën është e njëjtë. Ky udhëtim nuk është për ata që kërkojnë hotele me pesë yje dhe shërbim perfekt: kjo është për ata që duan të nuhasin dheun pas shiut dhe të prekin lëvoren e pemëve që kanë parë perandori të bien.
Për ata që pëlqejnë spa-të si në Sokobanja, kopshtet e Iași-t ofrojnë një lloj tjetër terapie: terapinë e heshtjes dhe të vëzhgimit të ngadaltë. Kur dielli fillon të ulet mbi kodrat e Moldavisë, drita që kalon përmes degëve të blirit në Copou krijon hije të gjata që duken si gishta që kërkojnë diçka të humbur. Kush nuk duhet të vizitojë këtë vend? Ata që nxitojnë. Ata që mendojnë se natyra është thjesht një sfond për selfiet e tyre. Iași kërkon durim. Ai kërkon që ju të uleni në një stol të vjetër, të dëgjoni korbat që fluturojnë sipër pallatit dhe të kuptoni se ne jemi vetëm kalimtarë në këtë kopsht të madh botanik të historisë. Udhëtimi në vitin 2026 nuk ka të bëjë me destinacionin, por me aftësinë për të parë detajet që të tjerët i shpërfillin. Ky qytet, me kopshtet e tij, është një ftesë për t’u ndalur dhe për të parë se si jeta vazhdon, pavarësisht gjithçkaje.