Ekziston një ide e gabuar, pothuajse e lënë pas dore nga koha, se qytetet e Evropës Lindore janë thjesht hije gri të një të kaluare industriale që nuk refuzon të vdesë. Shumë udhëtarë, kur dëgjojnë për Iași, imagjinojnë blloqe betoni sovjetik dhe rrugë të pluhurosura ku koha ka ndalur. Por ky është miti i parë që duhet thyer. Iași nuk është një qytet që po pret të ardhmen; ai është e ardhmja e një rajoni që po transformohet me një shpejtësi të ethshme. Ndërsa qytete si Sighișoara apo Arad mbeten të ankoruara në trashëgiminë e tyre mesjetare, ky qytet ka zgjedhur një rrugë tjetër, atë të kodit dhe inovacionit.
“Teknologjia është vetëm një mjet. Në fund të fundit, bëhet fjalë për njerëzit që punojnë së bashku për të zgjidhur probleme.” – Steve Jobs
Një inxhinier i vjetër i quajtur Dragoș, të cilin e takova në një kafene të vogël pranë Piața Unirii, më tha diçka që më mbeti në mendje: “Dikur ne ndërtonim makineri që bënin zhurmë dhe lëshonin tym. Sot, ne ndërtojmë arkitektura të padukshme që kontrollojnë botën, por aroma e kafesë në mëngjes mbetet e njëjtë.” Dragoș ka parë qytetin të kalojë nga industria e rëndë te softueri, dhe në sytë e tij mund të shihje lodhjen e një njeriu që ka jetuar dy jetë brenda një qyteti të vetëm. Ai mban mend kohën kur rruga Anastasie Panu ishte e mbushur me punëtorë të veshur me kominoshe, jo me të rinj që mbajnë laptopë nën krahë dhe flasin për algoritme.
Nëse qëndroni në cepin e rrugës përballë Pallatit të Kulturës për dhjetë minuta, do të dëshmoni një mikrozum të realitetit të ri. Këtu, era e ftohtë që fryn nga stepat e lindjes përplaset me xhamat e lëmuar të zyrave të Amazon dhe Oracle. Nuk është thjesht një kontrast vizual; është një përplasje fizike. Ju mund të shihni reflektimin e një katedraleje ortodokse qindra vjeçare në dritaret e zeza të një qendre të dhënash. Në orën 8:00 të mëngjesit, drita e diellit godet gurët e gdhendur të pallatit, duke krijuar hije të gjata që prekin kopshtet e rregulluara me përpikmëri të kompleksit Palas. Ky kompleks nuk është thjesht një qendër tregtare; është zemra e re e qytetit, një hapësirë ku kapitalizmi global ka gjetur shtëpinë e tij mes rrënojave të historisë.
Ky qytet nuk po bëhet qendra e teknologjisë rastësisht. Ndryshe nga Timișoara, e cila ka përfituar nga afërsia me kufirin perëndimor, ky vend ka kultivuar talentin brenda mureve të universitetit të tij të vjetër. Universiteti Alexandru Ioan Cuza prodhon mijëra mendje çdo vit, të cilat nuk ikin më drejt Berlinit apo Londrës, por qëndrojnë këtu për të ndërtuar diçka të tyren. Është një lëvizje që të kujton përpjekjet që po bëhen në vende si maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike për të integruar turizmin me ekonominë moderne.
“Qytetet kanë aftësinë të ofrojnë diçka për të gjithë, vetëm sepse, dhe vetëm kur, ato krijohen nga të gjithë.” – Jane Jacobs
Një auditim i thjeshtë i jetesës këtu tregon pse ky vend është tërheqës. Çmimi i një kafeje ekspres është rreth 2 euro, një vlerë që duket qesharake në krahasim me çmimet në Santorini apo Makarska. Një drekë e plotë në një nga restorantet e rrethit të vjetër kushton rreth 12 euro, por shërbimi është i shpejtë, i saktë dhe pothuajse gjithmonë i shoqëruar me një lidhje interneti që do të turpëronte shumë kryeqytete evropiane. Shpejtësia e rrjetit këtu nuk është luks, është e drejtë njerëzore. Kjo i bën njerëzit të ndihen të fuqishëm, sikur kanë një armë sekrete në xhepat e tyre.
Megjithatë, jo çdo gjë është prej xhami dhe çeliku. Nëse largoheni vetëm dy rrugë nga qendra, do të gjeni shtëpi të vjetra prej druri me bahçe të vogla ku rriten domatet dhe lulet e mallow-it. Ky është Iași i vërtetë, ai që nuk i intereson për vitin 2026. Ky është vendi ku gjyshet ende bëjnë kryq kur kalojnë pranë kishës dhe ku aroma e bukës së sapopjekur mbyt erën e ozonit nga serverët. Është një ekuilibër i brishtë. Shumë frikësohen se ky shpirt do të humbasë, ashtu siç po ndodh në destinacione të tjera që mund t’i gjeni te destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje, ku modernizimi ka fshirë identitetin lokal.
Për një udhëtar që kërkon të kuptojë këtë tranzicion, unë sugjeroj të vizitoni zonën e Păcurari në perëndim të diellit. Drita e kuqërremtë bie mbi çatitë e ndryshkura dhe ndriçon vinçat e shumtë që po ndërtojnë qiellgërvishtësit e radhës. Është një pamje melankolike. Ju jeni dëshmitarë të vdekjes së një mënyre jetese dhe lindjes së një tjetre. Ky nuk është një vend për ata që kërkojnë rehati sterile apo resorte të tipit Pag apo Piran. Ky është një qytet për ata që duan të ndiejnë fërkimin e historisë nën lëkurë, për ata që nuk kanë frikë nga e panjohura.
Pse të vizitoni Iași tani? Sepse në vitin 2026, ky qytet do të jetë shumë i shtrenjtë, shumë i organizuar dhe ndoshta pak më pak interesant. Sot, ai ende ka atë egërsinë e një vendi që po zbulon veten. Udhëtimi nuk duhet të jetë gjithmonë një arratisje në plazhe të bukura si në Ohër apo Kërçovë. Ndonjëherë, udhëtimi duhet të jetë një përballje me realitetin se si po ndryshon bota jonë. Iași është pasqyra e këtij ndryshimi. Ai na kujton se përparimi ka një kosto, por edhe një bukuri të egër që meriton të dokumentohet para se të kthehet në një tjetër pikë në hartën e globalizmit.