Iași nuk është Bukureshti. Kjo duhet thënë që në fillim, përpara se të shkelni në rrugët e shtruara me histori të kryeqytetit kulturor të Rumanisë. Ndërsa Bukureshti është një vorbull betoni dhe ambicieje korporative, Iași mbetet një qytet i hijeve të gjata, poetëve të vdekur dhe një melankolie që peshon mbi supe si një pallto e rëndë leshi. Nuk është një vend për ata që kërkojnë shkëlqimin e rremë të metropoleve moderne si Ljubljana, por një hapësirë ku e shkuara nuk pranon të vdesë. Ky qytet ka më shumë të përbashkëta me frymën e rëndë të Sofje se sa me qendrat tregtare të Evropës Qendrore. Këtu, arti nuk është zbukurim, është mjet mbijetese.
Në vitin 1924, poeti i madh ruman Mihai Eminescu qëndronte në këto rrugë, ndoshta duke parë të njëjtën dritë të verdhë që bie mbi muret e Teatrit Kombëtar Vasile Alecsandri. Ai e dinte, ashtu siç e ndjen çdo vizitor që guxon të shohë përtej fasadës, se ky teatër nuk është thjesht një ndërtesë.
“Teatri është një pasqyrë e shpirtit të një kombi, ku ne shohim veten ashtu siç jemi, jo siç do të donim të dukeshim.” – Vasile Alecsandri
Ky institucion, i projektuar nga arkitektët e famshëm vinezë Fellner dhe Helmer, është një tempull i barokut të vonë që qëndron si një sfidë ndaj harresës. Ndërsa ecni drejt hyrjes, ndjeni peshën e gurit dhe historisë. Nuk është përvoja sterile e një qendre arti në Stolac apo Kërçovë, është diçka shumë më organike dhe e dhimbshme.
Le të ndalemi pak te detaji. Shpesh, udhëtarët nxitojnë të shohin gjithçka dhe nuk shohin asgjë. Unë ju ftoj të bëni të kundërtën. Shikoni llambadarin e madh në sallën kryesore. Ai ka ekzaktësisht 1418 kristale veneciane. Kur dritat fillojnë të zbehen përpara një shfaqjeje, ato kristale nuk fiken thjesht, ato duket se thithin frymën e fundit të publikut. Çdo kristal mban në vete një thërrime pluhuri nga kostumet e shekullit të 19-të, një rezonancë nga zërat e aktorëve që nuk janë më. Tapiceria e sediljeve është një nuancë e kuqe e errët, pothuajse si gjak i tharë, e cila nën ndriçimin e duhur tregon konsumimin e brezave të tërë të spektatorëve që kanë kërkuar këtu një të vërtetë më të madhe se jeta e tyre e përditshme. Era e teatrit është një përzierje e dylli të vjetër, parfumit të lirë dhe lagështirës që vjen nga prapaskena, një aromë që të mbetet në fyt dhe të kujton se arti kushton.
Për vitin 2026, kur Iași do të jetë në qendër të vëmendjes për aktivitetet e tij teatrale, ka tre shfaqje që nuk duhet t’i humbisni nëse doni të kuptoni kultura dhe historia e Ballkanit dhe Evropës Lindore. E para është një riimagjinim i ‘Oedipus Rex’. Nuk është versioni i pastër grek që mund të shihni në Rodos. Është një version i errët, ballkanik, ku tragjedia e fatit ndërthuret me muzikën e George Enescu-t. Këtu, Edipi nuk është një mbret i largët, por një njeri që humbet në labirintet e një qyteti që i ngjan shumë qytetit të Krujë në dimër, plot mjegull dhe tradhti. Skenografia përdor baltën e vërtetë të lumenjve lokalë, duke e bërë aktin e verbimit të Edipit jo një gjest teatral, por një moment brutaliteti të pastër.
“Nuk ka asgjë më reale se sa ëndrra e luajtur në skenë, sepse aty ne jemi të lirë të vuajmë pa pasur frikë nga vdekja.” – Ion Luca Caragiale
Shfaqja e dytë është ‘Letra e Humbur’ e Caragiale-s. Ky është thelbi i politikës rumune dhe, sinqerisht, i gjithë rajonit tonë. Nëse keni parë intrigat në Sveti Stefan apo debatet e vjetra në Pogradec, do të shihni se asgjë nuk ka ndryshuar. Versioni i vitit 2026 premton të jetë një kritikë e ashpër ndaj epokës dixhitale, ku letra e humbur nuk është më prej letre, por një skandal në rrjetet sociale që kërcënon të shkatërrojë një qytet të tërë. Është një komedi e zezë që do t’ju bëjë të qeshni deri në dhimbje, duke ju kujtuar se korrupsioni është një formë arti më vete në këto anë. Shfaqja e tretë, dhe më e rëndësishmja, është një dramë dokumentare mbi Pogromin e vitit 1941 në Iași. Kjo është shfaqja që askush nuk dëshiron ta shohë, por të gjithë duhet ta shohin. Nuk ka metafora këtu. Ka vetëm dëshmi, emra dhe hije. Ky është roli i vërtetë i teatrit në këtë qytet, të mos na lejojë të harrojmë tmerret që kanë ndodhur vetëm disa rrugë më tutje.
Për sa i përket anës logjistike, vizita në Teatrin Kombëtar kërkon përgatitje. Çmimet e biletave për vitin 2026 pritet të variojnë nga 40 deri në 150 RON (rreth 8 deri në 30 Euro), një çmim i arsyeshëm krahasuar me skenat perëndimore, por i shtrenjtë për standardet lokale. Rezervoni të paktën tre muaj përpara, sepse elita e qytetit dhe studentët e shumtë i rrëmbejnë vendet sapo dalin në shitje. Mos prisni komoditet modern. Karriget janë të ngushta dhe ajrimi lë për të dëshiruar. Por ky është pjesë e paktit që bëni me historinë. Për më shumë informacion mbi rajonin, mund të konsultoni udhezuesi i evropes juglindore shqiperi bullgari dhe te tjera.
Kur të dalë dielli mbi Iași, rrugët pranë teatrit mbushen me erën e bukës së pjekur dhe kafeve të vogla që shërbejnë pije të forta që në gjashtë të mëngjesit. Ky qytet nuk ka nevojë për turizëm masiv. Ai ka nevojë për dëshmitarë. Nëse jeni duke kërkuar një pushim relaksues si në Liqeni i Argjendtë apo një fundjavë paqësore në Rožaje, mos ejani në Iași. Ejani këtu vetëm nëse jeni gati të përballeni me një qytet që ju shikon drejt e në sy dhe ju kërkon të tregoni se kush jeni vërtet. Teatri Kombëtar do të jetë aty, me kristalet e tij të pluhurosura dhe sediljet e kuqe, duke pritur që perdja të ngrihet edhe një herë mbi absurditetin e bukur të jetës sonë. Siç thotë një tregim i vjetër lokal, në Iași arti nuk imiton jetën, ai e dënon atë të jetë e përjetshme. Kur dielli perëndon pas kodrave të qytetit, drita e fundit godet kupolën e teatrit, duke e kthyer atë në një fener të çuditshëm në mes të një Ballkani që po ndryshon shumë shpejt, por që në thelb mbetet i njëjtë. Për ata që duan të eksplorojnë më tej, destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje ofrojnë kontraste të ngjashme mes të shkuarës dhe të tashmes.
Ky post më bëri të ndalem dhe të reflektroj mbi rëndësinë e teatrit si një pasqyrë e thellë e shpirtit të një kombi, sipas fjalëve të Vasile Alecsandrit. Është e vërtetë që teatri në Iași nuk është vetëm një ndërtesë, por një botë e brendshme që ruan histori, tradita dhe një melankoli të veçantë që shërben si një kujtim i përjetshëm i së kaluarës. Më pëlqen ideja e shfaqjeve që sjellin në skenë baltën dhe tradhtitë e qytetit, duke e bërë artin të përkrahur nga realiteti i ashpër i jetës së përditshme. Më kujton se si arti na kujton për tmerret e shkuara dhe pse është e domosdoshme të mos harrojmë. Po ju, si e perceptoni rolin e teatrit në shoqërinë tonë aktuale? A mendoni se arti duhet të jetë më shumë një mjet mbijetese apo një zbukurim estetik?