Pag nuk është ai ishulli i artë që shihni në filtrat e ngopur të Instagramit. Harrojeni imazhin e një parajse tropikale me palma. Kur mbërrin në këtë pjesë të Adriatikut, përballesh me një peizazh që ngjan më shumë me sipërfaqen e hënës sesa me një destinacion pushimesh. Është një skelet guri, i rrahur nga bura, era e egër veriore që bart kripën nga kanali i Velebitit dhe e depoziton atë mbi çdo qelizë të gjallë. Shumë vizitorë nxitojnë drejt plazheve me zhurmë, por ata humbasin shpirtin e vërtetë të këtij vendi, i cili nuk gjendet në klubet e natës, por në heshtjen e tre qyteteve të tij të vogla që mbartin peshën e shekujve. Një dëshmitare lokale, një grua e moshuar me emrin Marija, të cilën e takova në një rrugicë të ngushtë të qytetit të Pagu, më tha diçka që nuk do ta harroj kurrë ndërsa gishtat e saj të deformuar nga artriti thurnin me një shpejtësi marramendëse dantellën e famshme. Ajo nuk shikonte punën e saj, por sytë e mi, dhe tha: Kjo dantellë që po bëj nuk është thjesht zbukurim, është harta e vuajtjeve tona. Çdo vrimë në këtë pëlhurë është një natë që kemi pritur burrat tanë të ktheheshin nga deti i tërbuar. Kjo ndjenjë e një historie të dhimbshme, por krenare, përshkon çdo gur të këtij ishulli.
“Deti nuk ka shtëpi, deti nuk ka miq, ai njeh vetëm ata që guxojnë ta sfidojnë me punë dhe kripë.” – Victor Hugo
Qyteti i Pagu është i pari që duhet të dekonstruktojmë. Ndryshe nga qytetet si Varna apo qendrat e tjera turistike bregdetare, Pag Town u projektua në letër përpara se të ndërtohej në gur. Në vitin 1443, arkitekti i famshëm Juraj Dalmatinac hodhi bazat e asaj që sot është një kryevepër e Rilindjes. Por pas fasadave simetrike fshihet realiteti i rëndë i industrisë së kripës. Për shekuj, kripa ishte ari i bardhë që mbajti gjallë këtë komunitet. Kur ecën nëpër qendër, aroma e kripës është aq e fortë sa mund ta shijosh në buzë. Ky nuk është një qytet që lulëzon nga lulet, por nga kristalet. Dantella e Pagu, e mbrojtur nga UNESCO, është një tjetër histori e ashpër. Kam qëndruar për orë të tëra duke vëzhguar lëvizjet e gjilpërës. Nuk ka skicë, nuk ka vizatim, gjithçka është në kokën e grave të Pagu. Është një trashëgimi që po vdes, ashtu siç po ndodh në shumë pjesë ku kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume po përballen me modernizmin agresiv. Nëse e krahasoni me qytetet si Krujë apo Bar, do të shihni një ndryshim rrënjësor në mënyrën se si jeta është përshtatur me një ambient kaq armiqësor. Kalojmë te Novalja. Sot, ky qytet njihet si epiqendra e festave, një vend ku rinia vërshon për të humbur veten. Por nëse gërmon pak nën sipërfaqen e plastikës dhe muzikës elektronike, gjen Cissa-n antike. Mrekullia e vërtetë këtu është Talijanova buža, një ujësjellës romak i gdhendur në dorë brenda gurit të gjallë, që daton në shekullin e parë. Është një korridor i errët, i ngushtë dhe i ftohtë që shtrihet për mbi një kilometër. Ndërsa jashtë njerëzit kërcejnë nën diellin përvëlues, brenda këtij tuneli dëgjohet vetëm pika e ujit që bie, një ritëm që ka vazhduar për dy mijë vjet. Kjo është kontradikta e Pagu. Ju mund të vizitoni destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje dhe të gjeni bukuri natyrore, por rrallëherë do të gjeni një vend ku historia romake është kaq e injoruar nga vetë turistët që e shkelin atë çdo ditë. Kur flasim për maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike, shpesh mendojmë për malet e Mavrovë apo Manastiri Rila, por Pag ofron një lloj tjetër monumentaliteti: Lun-in. Lun nuk është teknikisht një qytet i madh, por pylli i tij i ullinjve është një katedralë e gjallë. Ka mbi 80,000 pemë ulliri, dhe disa prej tyre janë mbi 1600 vjeçare. Këto pemë kanë parë rënien e perandorive dhe lindjen e kombeve. Forma e tyre është e shtrembëruar nga era, duke krijuar figura groteske që ngjajnë me skulpturat moderne.
“Kripa është e shenjtë, sepse ajo ruan gjithçka që prek, duke e bërë kohën të pafuqishme përpara saj.” – Platoni
Një mikroskopim i vërtetë i Pagu kërkon të flasim për djathin e tij, Paški sir. Ky nuk është thjesht ushqim. Është produkt i një zinxhiri mbijetese. Delja e Pagu ha vetëm barishte të vogla si sherbela, të cilat janë të mbuluara me kripën që bart era. Kjo i jep djathit një shije të fortë, pothuajse metalike dhe tepër pikante. Kur e pret, ai thërrmohet si guri i ishullit. Në një dyqan të vogël në Aranđelovac apo duke kërkuar shije në Vis, mund të gjesh djathëra të mirë, por asgjë nuk krahasohet me kompleksitetin e kripës që vjen direkt nga mishi i kësaj toke. Ky djathë është arsyeja pse shumë familje nuk u larguan kurrë, pavarësisht vështirësive. Ata që vizitojnë Burimi i Bosnës apo Pylli Biograd kërkojnë freskinë, por në Pag, njerëzit kanë mësuar ta duan nxehtësinë dhe thatësirën. Kush nuk duhet ta vizitojë kurrë këtë ishull? Ata që kërkojnë rehati të butë, hije të dendur dhe mikpritje të sheqerosur. Pag është i ashpër. Ai të godet me reflektimin e diellit mbi gurin e bardhë derisa të dhembin sytë. Ai nuk ofron asgjë falas. Edhe uji këtu ka qenë historikisht një luks. Por për ata që kuptojnë se udhëtimi është një akt dekonstruksioni, Pag është një dhuratë. Ai të detyron të shohësh thelbin e gjërave. Kur dielli perëndon në Lun, dhe hijet e ullinjve mijëvjeçarë zgjaten mbi tokën e kripur, kupton se ne jemi vetëm vizitorë të përkohshëm në një botë që i përket gurit dhe kripës. Ky ishull është një kujtesë se jeta vazhdon edhe aty ku duket se nuk ka asgjë, njësoj si në Sarandë apo në qytetet e tjera të vjetra ballkanike ku historia është e shkruar në çdo fasadë të çarë. Pag është një leksion mbi durimin dhe rezistencën, një vend ku koha nuk matet me orë, por me rritjen e një kristali kripë ose me thurjen e një rrethi dantelle.