Miti i ishullit të festave dhe hiri i Lun-it
Shumica e njerëzve që zbarkojnë në ishullin Pag vijnë me një qëllim të vetëm: të humbasin mendjen në plazhin Zrće, ku muzika elektronike rreh veshët deri në agim. Ata e shohin këtë vend si një peizazh hënor, të zhveshur, të bardhë dhe të pajetë. Por kjo është një gënjeshtër e madhe që i shitet turistit që kërkon vetëm sipërfaqen. E vërteta e Pag-ut nuk gjendet në neonet e klubeve, por në heshtjen e rëndë të ullishteve të Lun-it. Këtu, toka nuk është e vdekur; ajo thjesht po pret që dikush të ketë durimin ta dëgjojë. Në vitin 1924, një kronist lokal i quajtur Ivan stood në këtë pikë ekzakte dhe shkroi se këto pemë nuk janë thjesht bimë, por dëshmitarë që kanë parë rënien e perandorive ndërsa ne merremi me problemet tona të vogla ditore. Ky është një udhëtim në tre kopshte që sfidojnë kohën, ku çdo trung është një skulpturë e gjallë e krijuar nga era bura dhe kripa e detit Adriatik.
“Ulliri është i pavdekshëm sepse ai e di se si të vuajë në heshtje, duke e kthyer kripën në vaj dhe gurin në jetë.” – Një fjalë e urtë e vjetër dalmate
Ky ishull nuk ngjan me peizazhet e gjelbra që mund të gjeni në maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike. Këtu mbizotëron guri. Por pikërisht në këtë ashpërsi, ullinjtë e egër të Lun-it kanë gjetur shtëpinë e tyre për më shumë se një mijëvjeçar. Janë rreth 80,000 pemë në këtë zonë, por tre kopshte specifike mbartin peshën e historisë që daton para se shumë shtete moderne të ekzistonin. Kur prekni lëkurën e tyre, nuk po prekni dru, po prekni kohën e ngrirë.
[IMAGE_PLACEHOLDER]
Kopshti i Parë: Rezervati Botanik i Lun-it
Në majën më veriore të ishullit, aty ku rruga ngushtohet dhe bëhet pothuajse e pakalueshme për makinat luksoze, ndodhet kopshti më i lashtë. Këtu nuk ka infrastrukturë moderne, vetëm mure guri të thatë, të quajtur suhozid, që ndajnë pronat me një saktësi që të kujton arkeologjinë e destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje si Butrinti. Në këtë kopsht, ju do të gjeni pemën që specialistët e kanë datuar si 1600 vjeçare. Imagjinoni: kjo pemë ishte tashmë e vjetër kur kroatët erdhën në këto brigje. Trungu i saj nuk është i drejtë; ai është i përdredhur si muskujt e një mundësi të moshuar, i nxirë nga dielli dhe i lëmuar nga kripa që sjell era bura. Kur afrohesh, mund të nuhatësh aromën e nxehtë të rrëshirës dhe të barit të tharë. Nuk ka asnjë shenjë të zhurmës së qytetit. Vetëm blegëritja e largët e ndonjë deleje që kërkon hije nën degët e dendura dhe kënga monotone e gjinkallave.
Micro-zooming në detajet e këtij kopshti zbulon se si jeta mbijeton në kushte ekstreme. Çdo gjethe ulliri këtu është më e vogël se ato në plantacionet industriale të Italisë apo Greqisë. Ato janë të veshura me një shtresë dylli që mbron lagështinë e pakët brenda. Toka poshtë tyre është e mbuluar me fragmente gëlqerore të bardha që reflektojnë dritën, duke krijuar një atmosferë pothuajse mistike gjatë mesditës. Ky nuk është një vend për ata që kërkojnë hije komode dhe kokteje; ky është një vend për ata që duan të kuptojnë qëndresën. Nëse e krahasoni këtë me qetësinë e liqenit në Bled, do të kuptoni se Pag është kundërpesha brutale e bukurisë ballkanike.
Kopshti i Dytë: Lugina e Ullinjve Biblikë
Më në jug, pranë fshatit të vogël Jakišnica, shtrihet kopshti i dytë, i cili njihet lokalisht si Lugina Biblike. Këtu pemët janë më pak të egra, por po aq mbresëlënëse. Ky kopsht ka shërbyer për shekuj si një vend takimi për pleqtë e fshatit që vendosnin për çështjet e rëndësishme të komunitetit. Trungjet e këtyre pemëve kanë një diametër që i kalon dy metrat. Disa prej tyre janë çarë në mes nga pesha e shekujve, duke krijuar zgavra ku mund të fshihet një njeri. Ky kopsht përfaqëson lidhjen e ngushtë midis njeriut dhe natyrës në kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume. Ndryshe nga muret masive të Dubrovnikut apo kalaja e Smederevës, këto monumente nuk janë ndërtuar me dorë, por janë rritur me durim.
“Pema e ullirit është pema më e dobishme në botë, sepse ajo ushqen njeriun, shëron plagët e tij dhe ndriçon natën e tij.” – Plini i Vjetër
Gjatë vizitës sime në këtë luginë, pashë një fermer vendas që po krasiste me kujdes degët e thara. Ai më tha se sekreti i jetëgjatësisë së këtyre pemëve nuk është plehu apo uji, por neglizhenca e qëllimshme. Ato rriten në një luftë të vazhdueshme me elementët, dhe kjo luftë i bën ato të forta. Është një kontrast i fortë me qytetet si Burgas apo Rërë e Artë, ku gjithçka është e rregulluar për syrin e turistit. Këtu, ulliri nuk kujdeset për ty. Ti je thjesht një vizitor i përkohshëm në jetën e tij mijëvjeçare. Kur dita fillon të zbehet, hijet e këtyre trungjeve zgjaten mbi tokën e kuqërremtë, duke krijuar forma që ngjajnë me fantazmat e historisë.
Kopshti i Tretë: Trashëgimia e Familjes Badurina
Kopshti i tretë është privat, por shpesh i hapur për ata që tregojnë interes të vërtetë përtej turizmit masiv. Ai menaxhohet nga familja Badurina, të cilët kanë trashëguar këto toka prej brezash. Këtu, përveç pemëve 1000 vjeçare, mund të shihni edhe procesin e vjetër të vjeljes. Nuk përdoren makineri të rënda që dëmtojnë rrënjët. Çdo ulli vjelet me dorë, duke përdorur shkallë druri dhe duar që njohin çdo nyje të degëve. Vaj i ullirit që prodhohet nga këto pemë të lashta ka një shije që nuk ngjan me asgjë që mund të blini në supermarket. Është i trashë, me një ngjyrë të gjelbër të errët dhe një shije pikante që të djeg lehtë në fyt, një shenjë e polifenoleve të larta. Ky vaj është ari i vërtetë i Pag-ut, shumë më i vlefshëm se biletat e shtrenjta të festivaleve në Novalja.
Në këtë kopsht, diskutuam për ndryshimet klimatike. Pronarët janë të shqetësuar se verat po bëhen gjithnjë e më të nxehta dhe bura po bëhet më e paparashikueshme. Megjithatë, ata kanë besim te këto pemë. Ato kanë mbijetuar periudha akullnajash të vogla dhe thatësira ekstreme. Ato kanë parë ushtarët e Venecias dhe anijet e Austro-Hungarisë. Ky vend të mëson përulësinë. Është një përvojë e ngjashme me ecjen nëpër rrugicat e vjetra të Mostarit apo Krushevës, ku çdo gur ka një histori për të treguar, por këtu historia është organike dhe ende merr frymë.
Pse ky vend nuk është për të gjithë
Nëse jeni duke kërkuar për lëndina të buta, shërbim me peshqirë të bardhë dhe muzikë lounge në sfond, mos ejani në kopshtet e ullirit të Pag-ut. Ky vend do t’ju gërvishtë këmbët me gjemba, do t’ju djegë lëkurën me diellin e fortë dhe do t’ju mbushë këpucët me pluhur gëlqeror. Ky është një destinacion për ata që e duan të bukurën në formën e saj më të ashpër dhe më të sinqertë. Është për ata që preferojnë të hanë një copë djathë Pag (Paški sir) dhe një copë bukë të lyer me vaj ulliri nën hije, sesa një darkë me pesë pjata në një resort luksoz në Biograd na Moru. Kur dielli perëndon në Lun, qielli merr ngjyrat e vjollcës dhe të portokallisë, duke u pasqyruar mbi detin që duket si metal i shkrirë. Në atë moment, kupton se këto 3 kopshte nuk janë thjesht një atraksion turistik, por një testament i jetës që vazhdon, pavarësisht çdo gjëje. Udhëtimi në Pag në vitin 2026 duhet të jetë një kërkim për këto rrënjë, përndryshe keni parë vetëm një kartolinë boshe.