Mëngjesi në Malet Radan: Një zgjim acid
Në orën 6:00 të mëngjesit, kur drita e parë e shtatorit godet shpatet e maleve Radan në Serbinë jugore, ajri nuk mbart aromën e pishave që do të prisnit në Bled apo lagështirën e kripur të Ulqin. Këtu, ajri ka një shije metalike, një paralajmërim oksidimi që të mbetet në fyt. Qyteti i Djallit, ose Đavolja Varoš, nuk është një vend që ju mirëpret me butësi. Është një monument i erozionit agresiv dhe i dëshpërimit gjeologjik. Ndërsa eci nëpër shtegun e drunjtë që dridhet nën peshën e pajisjeve të mia fotografike, ndiej se ky nuk është thjesht një destinacion turistik, por një laborator i hapur i shkatërrimit të ngadaltë. Ndryshe nga eleganca mesjetare që gjen në Sighișoara apo Trebinje, këtu arkitektura është vepër e një natyre të tërbuar. Një roje i vjetër i parkut me emrin Dragan, i cili ka kaluar tri dekada duke parë këto kulla të rriten dhe të bien, më ndaloi pranë burimit të parë të ujit acid. Me duart e tij të ashpra si lëkura e një hardhuce, ai tregoi drejt njërës prej 202 kullave dhe tha: Secila prej tyre ka një shpirt që nuk dëshiron të kapet nga thjerrëza juaj, por në shtator, kur hëna dhe dielli ndajnë qiellin, ata dorëzohen. Ky këmbëngulje e Draganit nuk është thjesht folklor, është një udhëzues mbijetese për këdo që kërkon të dokumentojë këtë fenomen pa rënë në klishetë e fotografisë komerciale.
“Natyra është një tempull ku shtyllat e gjalla lëshojnë ndonjëherë fjalë konfuzionuese.” – Charles Baudelaire
Këshilla 1: Lufta me dritën e kuqe dhe balancën e bardhë
Shtatori në Qytetin e Djallit ofron një dritë që është sa brutale, aq edhe magjepsëse. Toka këtu është jashtëzakonisht e pasur me hekur, gjë që i jep asaj një nuancë të kuqërremtë që sfidon çdo sensor modern kamerash. Nëse e lini balancën e bardhë në automatik, kamera juaj do të përpiqet të korrigjojë atë që ajo e konsideron si gabim, duke e kthyer këtë mrekulli në një peizazh gri dhe të pajetë. Ju duhet të punoni manualisht. Micro-zooming në bazën e njërës prej kullave zbulon një teksturë që ngjan me mishin e tharë. Erozioni ka krijuar brazda që në dritën e orës 7:15 të mëngjesit krijojnë hije aq të thella, saqë duken si vrima të zeza në sipërfaqen e tokës. Kjo nuk është qetësia vizuale e Piran apo rregulli arkitektonik i Bukuresht. Kjo është kaos i ngrirë. Gjatë këtij muaji, lagështia e ulët do të thotë që nuk ka mjegull për të zbutur kontrastin. Ju jeni vetëm ju, andeziti i fortë në majat e kullave dhe dielli që nuk fal. Kjo zonë bën pjesë në ato destinacione turistike ne Shqiperi dhe vendet fqinje që kërkojnë më shumë respekt sesa adhurim.
Këshilla 2: Macro-fotografia e kalbjes gjeologjike
Shumica e vizitorëve fokusohen te pamja e gjerë, duke u përpjekur të kapin të 202 kullat në një kornizë të vetme. Ky është një gabim amator. Shpirti i vërtetë i këtij vendi qëndron te detajet e tmerrshme. Përdorni një thjerrëz macro për të analizuar pikën ku uji acid takon tokën alkaline. Në shtator, rrjedhat e ujit janë të pakta, duke lënë pas kristale kripërash dhe oksid hekuri që shkëlqejnë si bizhuteritë e mallkuara nën dritën e mesditës. Ky nivel detaji të kujton rrugicat e ngushta në Veliko Tarnovo, por pa jetën njerëzore. Këtu njeriu është i tepërt. Kur analizoni kultura dhe historia e Ballkanit Shqiperi Mali i Zi dhe me shume, shpesh harrojmë historinë natyrore që i paraprin asaj njerëzore. Tekstura e shkëmbit andezit, që shërben si një ombrellë për kullat prej dheu, është e dëmtuar nga miliona vite erë dhe shi. Çdo vrimë e vogël në shkëmb tregon një histori rezistence. Mos u mjaftoni me një shkrepje të thjeshtë. Qëndroni aty për 20 minuta, vëzhgoni se si hija e një milonje lëviz nëpër çarjet e tokës. Kjo është fotografia e vërtetë antropologjike, edhe kur subjekti nuk është njerëzor.
“Toka ka një lëkurë dhe kjo lëkurë ka sëmundje. Një nga këto sëmundje quhet njeri, por tjetra është koha.” – Friedrich Nietzsche
Këshilla 3: Auditimi ligjor i pajisjeve dhe logjistikës
Le të flasim për realitetin e hidhur të këtij udhëtimi, atë që unë e quaj Auditimi Ligjor. Të vizitosh Qytetin e Djallit në 2026 kërkon një përgatitje që shkon përtej fotografisë. Çmimi i hyrjes është rritur në 400 dinarë, një rritje modeste, por shërbimet mbeten spartane. Pluhuri acid i shtatorit është armiku numër një i pajisjeve tuaja. Nëse nuk e mbuloni kamerën tuaj me një mbrojtëse, grimcat e imëta të hekurit do të depërtojnë në unazat e fokusit brenda pak orësh. Kjo nuk është një shëtitje në parkun e Bled. Ky është një mjedis gërryes. Pas vizitës, pastroni pajisjet tuaja me alkool izopropilik. Sa i përket akomodimit, harroni luksin. Qëndroni në Kuršumlija ose kërkoni dhoma private në fshatrat përreth si Berane apo Pljevlja, ku mund të gjeni një mikpritje që nuk është ende e korruptuar nga turizmi masiv. Një kafe në tavernën lokale kushton 150 dinarë, por bisedat me vendasit që besojnë se kullat janë dasmorë të mallkuar janë falas dhe vlejnë më shumë se çdo udhëzues i printuar.
Këshilla 4: Eksplorimi i natës dhe ndotja e dritës
Kur dielli perëndon pas maleve Radan, Qyteti i Djallit transformohet. Ndryshe nga qytetet si Graçanicë ku dritat e kishave krijojnë një atmosferë paqeje, këtu nata është e zezë dhe e rëndë. Megjithatë, për një fotograf, ky është momenti për të përdorur ekspozimin e gjatë. Në shtator, qielli është shpesh i pastër, duke lejuar rrugën e qumështit të pozicionohet direkt mbi kullat më të larta. Kjo kërkon një tripod të rëndë, pasi erërat e natës mund të jenë të paparashikueshme. Përdorimi i një dritë të vogël artificiale për të ndriçuar bazën e kullave mund të krijojë një efekt dramatik, por kujdes, mos e teproni. Qëllimi është të ruani misterin, jo ta ktheni atë në një set filmik të lirë. Ky rajon, i cili shpesh përmendet kur flasim për maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike, mbetet një nga xhepat e fundit të Ballkanit ku mund të ndihesh vërtet vetëm me historinë e planetit.
Refleksione finale: Pse udhëtojmë drejt shkatërrimit?
Në fund të ditës, kur ulem në stolin e drunjtë pranë daljes, duke parë se si hija e fundit gëlltit figurat groteske të shkëmbit, e kuptoj pse vijmë këtu. Nuk është për bukurinë, sepse kjo nuk është e bukur në kuptimin tradicional. Ne vijmë për të parë vdekshmërinë tonë të reflektuar në gjeologji. Këto kulla do të zhduken. Shiu do t’i shpërbëjë, era do t’i fshijë, dhe kapelet e tyre prej andeziti do të binden në gravitet. Ky udhëtim nuk është për ata që kërkojnë rehati apo fotografi të pastra për rrjetet sociale. Ky vend është për ata që duan të kuptojnë dhunën e kohës. Nëse jeni duke kërkuar diçka të ngjashme me atmosferën e qetë të Piran, ky vend do t’ju thyejë zemrën. Por nëse kërkoni të vërtetën e zhveshur të tokës, shtatori në Qytetin e Djallit është i vetmi destinacion që ka rëndësi. Mos ejani këtu nëse keni frikë nga heshtja apo nëse nuk duroni dot erën e hekurit në duart tuaja. Ky vend nuk është për të gjithë, dhe kjo është arsyeja pse ai mbetet i shenjtë në mënyrën e tij të mbrapshtë.