Përpara se të flasim për shijen e vërtetë, duhet të shkatërrojmë një mit të rrezikshëm që ka pushtuar rrjetet sociale: veriu i Shqipërisë nuk është një kartolinë e pastër dhe e kuruar me filtra Instagrami. Nëse kërkoni luks steril, shkoni në Mikonos. Veriu është i ashpër, i djersitur dhe shpesh i mbuluar me hirin e zjarreve që nuk shuhen kurrë. Shumë vizitorë mashtrohen nga reklamat që premtojnë ‘shije bio’ në çdo cep, por e vërteta është se kulinaria këtu nuk është një zgjedhje estetike, është një mjet mbijetese që i reziston kohës. Një bari i vjetër me emrin Gjon, të cilin e takova në rrugët e thyera të Kelmendit, më tha njëherë ndërsa rrotullonte një copë djathi të fortë në dorë: ‘Djathi nuk bëhet për turistët, bëhet për të mbajtur këmbët në dëborë kur dimri zgjat gjashtë muaj’. Ky është thelbi i asaj që njerëzit e quajnë gabimisht ‘gastronomi’, është thjesht jeta e ngrirë në kripë dhe yndyrë.
“Ushqimi nuk është thjesht lëndë djegëse, është një mjet për të kuptuar dhimbjen dhe qëndresën e një populli.” – Anthony Bourdain
Pika e parë që duhet të vizitoni është Shkodra, por jo pjesa e qytetit që duket si Bukuresht në përpjekje për modernizim. Shkoni në brigjet e liqenit, ku Tavë Krapi nuk është thjesht një pjatë, por një ritual i shenjtë. Peshku kapet në agim, kur mjegulla ende mbulon ujin sikur të ishte një skenë nga Liqenet e Plitvicës. Krapi i Shkodrës ka një shije balte dhe lirie që nuk e gjeni asgjëkund tjetër. Kuzhinierët e vjetër përdorin tepsi prej balte që kanë parë dekada gatimi, ku lëngu i domates, qepa dhe hudhra krijojnë një karamelizim që ngjitet pas buzëve si një premtim i pambajtur. Nuk ka asgjë ‘vibrante’ këtu, ka vetëm peshk, zjarr dhe durim. Ndryshe nga qetësia e rreme që mund të gjeni në Bohinj, këtu zhurma e tregut të peshkut është muzika e vetme që ju duhet. Për të kuptuar rëndësinë e këtyre shijeve, duhet të shihni destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje për të parë se si gjeografia dikton stomakun. Pika e dytë është Puka. Ky qytet i vogël, i harruar shpesh nga hartat e mëdha, është kryeqyteti i kërpudhave dhe i mishit të egër. Këtu, aroma e pishave përzihet me tymin e mishit të tharë. Nëse në Divjakë kërkoni freskinë e detit, në Pukë duhet të kërkoni peshën e malit. Mishi i dhisë i pjekur ngadalë në hell, deri sa lëkura të bëhet si një qelq i artë që thyhet nën dhëmbë, është një përvojë që kërkon respekt, jo thjesht oreks. Nuk ka vend për dieta këtu.
“Një njeri nuk mund të mendojë mirë, të dojë mirë, të flejë mirë, nëse nuk ka ngrënë mirë.” – Virginia Woolf
Vendi i tretë është Thethi. Por harroni bujtinat e reja me Wi-Fi. Kërkoni ato shtëpi ku akoma përdoret saçi. Micro-zooming: Le të ndalemi te ky mjet prej hekuri i zi, i rëndë, i mbuluar me thëngjill të nxehtë. Kur kapaku i saçit ngrihet, avulli që dalin është i ngarkuar me aromën e qumështit të freskët dhe gjalpit të djegur të Flisë. Flija nuk është thjesht brumë i pjekur në shtresa, është një arkitekturë durimi. Çdo shtresë kërkon dhjetë minuta pjekje, dhe një fli e vërtetë ka mbi tridhjetë shtresa. Gruaja që e gaton qëndron mbi zjarr për orë të tëra, me fytyrën e skuqur nga nxehtësia, duke përdorur një degë pishë për të shpërndarë yndyrën. Ky është momenti ku kupton se kjo nuk është industri, është sakrificë. Thethi në 2026 do të jetë më i aksesueshëm, por shija e vërtetë do të mbetet te ata që nuk kanë frikë nga rruga me gropa. Ky lloj turizmi lidhet ngushtë me atë që quhet kultura dhe historia e Ballkanit Shqipëri Mali i Zi dhe më shumë, ku ushqimi është pasqyra e pushtimeve dhe rezistencës. Pika e katërt është Valbona. Këtu trofta e lumit është mbretëresha. Por mos prisni servise argjendi. Trofta piqet thjesht, me pak miell misri, në vaj të nxehtë, deri sa mishi të bëhet i bardhë si dëbora e majave që e rrethojnë. Shija është e pastër, pothuajse minerale, një kontrast i fortë me ushqimet e rënda të fshatrave më poshtë. Së fundi, pika e pestë është Kelmendi, konkretisht zona e Vermoshit. Këtu duhet të provoni djathin e mërguar, një lloj djathi që lihet të vjetrohet në lëkurë dashi. Ka një aromë aq të fortë sa mund të zmbrapsë një fillestar, por për ata që kuptojnë fermentimin, është ari i bardhë i veriut. Ky djathë nuk ngjan me asgjë që keni provuar në Rovinj apo Jajce, është unik në brutalitetin e tij. Ky udhëtim kulinar nuk është për këdo. Kushdo që kërkon rehati të tepruar, pjata të vogla dekorative apo shërbim me doreza të bardha, duhet të qëndrojë larg veriut. Ky vend është për ata që duan të ndjejnë thëngjillin në ajër dhe yndyrën në gishta. Travel nuk është mbledhja e suvenirëve, është vjedhja e përkohshme e një kulture mbijetese që nuk të përket ty, por që të lejon ta shijosh për një çast.