Trebinja shpesh shitet si një lloj parajse e rreme mesdhetare në brendësi të Bosnjës, një imazh i lëmuar për konsumatorët e shpejtë që vijnë nga bregdeti i mbipopulluar. Por nëse gërvishtni sipërfaqen e këtij qyteti prej guri, do të gjeni diçka shumë më të ashpër dhe më të vërtetë. Shumë vizitorë mashtrohen nga madhështia e rrapave shekullorë në qendër, duke menduar se çmimet këtu do të rivalizojnë ato të Dubrovnikut apo Venecias. Ky është keqkuptimi i parë i madh. Trebinja nuk është një kurth turistik i vdekur si Tivat apo Koper ku çdo buzëqeshje ka një faturë prapa. Këtu, kafeja është ende një akt rezistence ndaj kohës. Një burrë i moshuar i quajtur Jovan, të cilin e gjeta ulur në skajin më të largët të sheshit, më tregoi se si këto pemë kanë parë perandori të bien, por kurrë nuk kanë parë një njeri të mbetet pa kafe sepse nuk kishte mjaftueshëm marka në xhep. Jovan ka pesëdhjetë vjet që ulet në të njëjtën karrige prej metali. Ai thotë se sekreti nuk është te pamja, por te hija që nuk kushton asgjë. Sipas tij, turizmi dhe traditat në Slloveni, Serbi dhe Bosnje dhe Hercegovinë po ndryshojnë, por në Trebinje, koha ka mbetur e ngulitur në lëvoren e rrapave.
“Nga gjithçka që njeriu ngre dhe ndërton në hovet e tij jetësore, asgjë nuk është më e mirë dhe më e vlefshme se urat.” – Ivo Andrić
Kjo thënie e Andriçit vlen edhe për këto kafenetë, të cilat shërbejnë si ura mes të kaluarës dhe të tashmes. Kur flasim për destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje, Trebinja shpesh lihet anash për shkak të mungesës së detit, por kjo është pikërisht arsyeja pse mbetet e lirë. Në kafe ‘Gradić’, larg syve të atyre që kërkojnë vetëm luks, një ekspres kushton më pak se një biletë autobusi në Gostivar apo një ujë mineral në Burgas. Nuk ka menu të shtrenjta të printuara në plastikë. Ka vetëm aromën e fortë të pjekjes së kafesë që përzihet me lagështirën e lumit Trebišnjica. Le të flasim për rrapet, këta gjigantë që dominojnë hapësirën. Nëse kaloni pesë orë duke vëzhguar lëvoren e tyre, do të shihni një botë më vete. Sipërfaqja e pemës nuk është e lëmuar, është një hartë gjeologjike e dështimeve dhe triumfeve njerëzore. Ngjyra e saj kalon nga një gri e hirtë si pluhuri i rrugëve në Veliko Tarnovo në një të verdhë të zbehtë që të kujton muret e vjetra në Constanta. Dusti që ulet mbi tavolinat e gurit në mëngjes është i imët, pothuajse i padukshëm, derisa dielli i orës dhjetë e godet me një saktësi kirurgjikale. Çdo gjethe e rrapit është sa pëllëmba e një burri që ka punuar gjithë jetën në minierat e Tutin. Kur era fryn nga malet e Durmitor, këto gjethe krijojnë një zhurmë që mbyt zhurmën e motorëve të vjetër. Ky nuk është një vend për ata që kërkojnë shërbim të shpejtë. Këtu, kamerieri nuk vjen sepse e thërret, ai vjen sepse ndjen që ke etje.
“Trebinja nuk është një qytet, është një gjendje shpirtërore që të pushton kur pushon së vrapuari pas kohës.” – Momo Kapor
Në kafe ‘Bata’, e cila ndodhet vetëm dy rrugica më larg qendrës, mund të gjesh një komunitet që nuk e njeh fjalën nxitim. Ndërsa në Himarë apo Mljet njerëzit nxitojnë të kapin perëndimin e diellit, këtu njerëzit presin që nata të vijë natyrshëm. Diferenca kulturore është e qartë. Ky qytet ka më shumë të përbashkëta me melankolinë e vjetër të Ballkanit sesa me shkëlqimin e rremë të resorteve moderne. Në fund, pse udhëtojmë? Udhëtojmë për të gjetur vende ku mund të jemi vetvetja pa paguar një taksë mbi ekzistencën tonë. Kushdo që kërkon kokteje me çadra letre dhe muzikë të lartë, nuk duhet të vizitojë kurrë Trebinjen. Ky qytet është për ata që vlerësojnë hidhërimin e kafesë së lirë dhe freskinë e vërtetë të hijes së rrapit.