Përtej Kartolinës: Pse Burimi i Bosnës nuk është vetëm një Park
Shumë udhëtarë vijnë në Sarajevë dhe përfundojnë në Vrelo Bosne sepse kështu thonë broshurat. Ata presin mjellma, ujë të ftohtë dhe një shëtitje të qetë. Por ky është një keqkuptim i trashë. Burimi i Bosnës nuk është thjesht një oaz natyror; është një deklaratë politike e mbetur në mes të rrugës, një dëshmi e arrogancës austro-hungareze që tentoi të zbusë egërsinë ballkanike me arkitekturë strikte dhe aleja pemësh që duken si ushtarë në rresht. Ndryshe nga kaosi organik që gjen në Stamboll apo rrugicat e vjetra të Durrës, këtu çdo gjë është e llogaritur për të të bërë të ndihesh i vogël përballë perandorisë.
Një i moshuar që shiste mjaltë buzë rrugës, të cilin vendasit e quanin Dragan, më ndaloi ndërsa po vëzhgoja njërën nga vilat e rrënuara. Ai nuk po kërkonte të më shiste asgjë. Dragan kishte parë tre luftëra dhe po aq ndryshime sistemesh. Ky vend, më tha ai duke treguar me gisht drejt fasadave që po qëroheshin, nuk u ndërtua për ne. U ndërtua për njerëzit që donin të ndiheshin në Vjenë ndërsa ishin të rrethuar nga malet e egra të Bosnjës. Ai më tregoi se si në vitet ’90, këto vila shërbenin si hije të frikshme në natë, ndërsa sot janë thjesht sfond për selfiet e turistëve që nuk e dinë se çfarë fshihet pas atyre mureve.
“Në Sarajevë, çdo gur ka një histori të vjetër sa bota dhe një plagë po aq të freskët.” – Ivo Andrić
Kur ecën nëpër Velika Aleja, rrugën 3.5 kilometra të gjatë të rrethuar me rrap dhe gështenja, ndjen peshën e historisë. Ky nuk është një shteg malor si ato në Zlatibor apo Sjenica. Kjo është një pasarelë imperiale. Gjatë kësaj shëtitjeje, mund të vëresh se si drita depërton përmes gjetheve, duke krijuar një lojë hijesh që të kujton elegancën e Novi Sad. Por këtu ka një melankoli që nuk e gjen në Serbi. Vilat austro-hungareze, të ndërtuara në fund të shekullit të 19-të, qëndrojnë si relikte të një kohe kur Ilidža ishte qendra e aristokracisë evropiane. Shumë prej tyre janë në gjendje të mjerueshme, me dritare të thyera që duken si sy të zbrazët që vëzhgojnë kalimtarët.
Mikro-Zoom: Detajet e një epoke që po venitet
Le të ndalemi te njëra nga këto vila. Nuk është thjesht një ndërtesë; është një përzierje e stilit Neo-Rilindjes me elemente lokale që arkitektët e Vjenës i quanin ekzotike. Ngjyra e verdhë perandorake, e njohur si ‘Schönbrunn Yellow’, po zbehet nën lagështinë e lumit Bosna. Nëse afrohesh mjaftueshëm, mund të shohësh punimet e drurit në ballkone, të cilat janë kalbur nga harresa. Erërat këtu mbajnë aromë pishash të lagura dhe myshku të vjetër. Ky është një kontrast i fortë me ajrin e kripur të Himarë apo misticizmin e Kalambaka. Këtu, lagështia të hyn në eshtra, ashtu siç historia i ka hyrë këtij qyteti.
Ndryshe nga turizmi masiv në Nesebar, ku gjithçka është e lëmuar për konsum, këtu në Ilidža ti përballesh me realitetin e vrazhdë. Turizmi dhe traditat në Slloveni, Serbi dhe Bosnje dhe Hercegovinë shpesh na tregojnë vetëm anën e bukur, por e vërteta është se këto vila janë monumente të një dështimi perandorak. Ato u ndërtuan për të zgjatur përgjithmonë, por arkitekti nuk llogariti kurrë kryeneçësinë ballkanike. Sot, ato janë ose të okupuara nga administrata të ngatërruara shtetërore, ose të lëna pas dore, duke pritur një investitor që ndoshta nuk do të vijë kurrë.
“Ballkani prodhon më shumë histori sesa mund të konsumojë.” – Winston Churchill
Për të kuptuar shpirtin e këtij vendi, duhet të ulesh në një nga kafenetë e vjetra buzë burimit. Por shmangni ato që janë shumë afër hyrjes kryesore. Kërkoni ato ku ulen vendasit, ku kafeja shërbehet në xhezve bakri dhe ku bisedat rrotullohen rreth politikës dhe jetës së përditshme, e jo rreth itinerareve turistike. Kjo eksperiencë është pjesë e asaj që e bën Kultura dhe historia e Ballkanit, Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë kaq të veçantë. Është ajo ndjesia e të qenit në një vend që refuzon të bëhet një muze i sterilizuar.
[IMAGE_PLACEHOLDER]
Analiza e një mjedisi imperial
Nëse krahasojmë Burimin e Bosnës me destinacione si Aranđelovac, vërejmë një ndryshim themelor në qasjen ndaj natyrës. Në Serbi, parqet shpesh integrohen me banjat termale në një mënyrë më organike. Në Ilidža, gjithçka ndihet si një përpjekje për të dominuar natyrën. Lumi Bosna, që buron me një forcë të jashtëzakonshme nga këmbët e malit Igman, është i burgosur në kanale të rregullta dhe ura të vogla druri që duken sikur kanë dalë nga një libër përrallash gjermane. Është një bukuri e detyruar, pothuajse artificiale në rregullsinë e saj, që thyhet vetëm nga egërsia e ujit që nuk bindet.
Për ata që kërkojnë të shohin përtej sipërfaqes, rekomandoj të vizitoni zonën në fund të vjeshtës. Kur turistët largohen dhe mjegulla e dendur e Sarajevës zbret mbi alejen e pemëve, vilat fillojnë të flasin vërtet. Pa zhurmën e fëmijëve dhe klikimet e kamerave, mund të dëgjosh jehonën e karrocave me kuaj që dikur sillnin diplomatët e perandorisë. Ky nuk është një vend për ata që kërkojnë argëtim të shpejtë apo plazhe si në Rožaje (edhe pse Rožaje është në male, kontrasti mbetet). Ky është një vend për ata që duan të ndjejnë melankolinë e kohës që kalon.
Kush nuk duhet ta vizitojë këtë vend?
Nëse jeni lloji i udhëtarit që kërkon perfektoren, Burimi i Bosnës do t’ju zhgënjejë. Nëse doni shërbim me pesë yje dhe fasada të lyera freskët, qëndroni në resortet e mbyllura. Ky vend është për ata që e duan të bukurën me të meta, që e kuptojnë se një ndërtesë e rrënuar mund të jetë më e fuqishme se një rrokaqiell i ri. Është një udhëtim në psikologjinë e një rajoni që është përpjekur gjithmonë të gjejë identitetin e vet mes Lindjes dhe Perëndimit. Udhëtimi këtu është një reflektim mbi fundshmërinë e pushtetit dhe forcën e qëndrueshme të natyrës që, në fund, gjithmonë e rimerr territorin e saj.