Qyteti i Djallit: Pse duhet ta shihni këtë vend para se të bjerë dhe si të shmangni biletat

Shumë njerëz mendojnë se Qyteti i Djallit, ose Đavolja Varoš, është një lloj tempulli mistik i mbrojtur nga forca të mbinatyrshme. E vërteta është shumë më pak romantike dhe shumë më brutale. Ky vend nuk është një mrekulli e qetë; është një aksident gjeologjik në proces e sipër, një grumbull shtyllash balte që po gërryhen nga shiu dhe era, duke mbajtur mbi kokë kapele guri sikur po tallen me gravitetin. Turistët vijnë këtu me autobusë, paguajnë biletat në hyrjen zyrtare dhe ecin nëpër shtigje të rregulluara me dërrasa druri që u heqin këtyre strukturave çdo lloj dinjiteti të egër. Por nëse doni të ndjeni frymëmarrjen e vërtetë të këtij vendi, duhet të harroni biletarinë dhe të hyni nga pjesa e prapme, aty ku nuk ka kamera, nuk ka gardhe dhe ku toka ka erë gjak dhe hekur.

“Zli ljudi vide đavola svuda, a pametni ga vide samo u ogledalu, por në këto male, djalli është gdhendur në baltë.” – Proverb lokal i Serbisë së Jugut

Një plak i quajtur Dragan, të cilin e takova në një tavernë të mbytur nga tymi në KnjaŹevac, më tregoi rrugën e vërtetë. Ai pinte cigare pa filtër dhe qeshte me turistët që vijnë nga Sofje apo Zlatibor vetëm për të bërë një fotografi të shpejtë. Dragan kishte punuar dikur në minierat e afërta dhe i njihte këto male si pëllëmbën e dorës. Ai më shpjegoi se Qyteti i Djallit ka tre rrugë alternative që nuk kërkojnë biletë, por kërkojnë guxim dhe këpucë të forta. Këto rrugë nuk janë për ata që kërkojnë rehati, por për ata që duan të kuptojnë se si kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume janë formësuar nga një peizazh që duket sikur po vdes vazhdimisht.

Rruga e parë: Kurrizi i Radanit

Rruga e parë fillon nga ana perëndimore e malit Radan. Kjo nuk është një rrugë, por një shteg dhish që kalon përmes pyjeve të dushkut të dendur. Këtu nuk ka zhurmë autobusësh. Ndryshe nga muret e lëmuara të gurit që gjen në Split apo mermeri i bardhë në Dubrovnik, këtu gjithçka është e thërrmueshme. Toka është një përzierje e hirit vullkanik dhe argjilës. Nëse ngjiteni në kurrizin e malit dhe zbritni nga lartësitë drejt shtyllave, do t’i shihni ato nga një perspektivë që asnjë dron nuk mund ta kapë. Ju do të qëndroni mbi ‘kapelet’ e tyre të gurit. Është një ndjenjë pushteti dhe rreziku, pasi toka nën këmbët tuaja mund të rrëshqasë në çdo moment. Kjo rrugë ju lejon të hyni në kompleksin kryesor nga pas, duke kaluar pranë kishës së vogël prej druri, pa u vënë re nga askush.

[image-placeholder]

Rruga e dytë: Përroi i Kuq dhe burimet e acidit

Rruga e dytë është ajo e luginës së lumit të vdekur. Për të gjetur këtë rrugë, duhet të ndiqni rrjedhën e burimeve që vendasit i quajnë ‘Crveno Vrelo’. Ky nuk është ujë që mund ta pini. Ky është një lëng që të djeg fytin, i ngopur me hekur dhe alumin, me një pH aq të ulët sa mund të shpërbëjë veshjet tuaja nëse nuk tregoni kujdes. Era është gjëja e parë që ju godet. Nuk është era e kripës që ndjen në Shibenik apo freskia e lumit në Višegrad. Është një aromë metalike, e rëndë, që të kujton një thertore të vjetër ose një monedhë bakri që ka qëndruar gjatë në shi. Duke ndjekur këtë përrua, ju ngjiteni drejt e në zemër të formacioneve. Këtu toka është e kuqe e ndezur, gati e frikshme, duke krijuar një kontrast brutal me gjelbërimin e pyllit përreth. Krahasuar me turizmi dhe traditat ne slloveni serbi dhe bosnje dhe hercegovine, ky rajon ofron një pamje shumë më të egër dhe më pak të komercializuar të natyrës ballkanike.

“Natyra nuk është një kopsht; është një kasaphanë ku çdo formë e bukur është thjesht një pushim i shkurtër i shkatërrimit.” – Emil Cioran

Rruga e tretë: Gjurmët e minatorëve saksone

Rruga e fundit dhe më pak e njohur kalon përmes galerive të vjetra të minierave të shekullit të 12-të. Në këtë zonë, dikur kanë jetuar minatorë saksone që kërkonin ar dhe argjend. Ata kanë lënë pas vrima të zeza në mal që të çojnë drejt e në pllatonë ku ndodhen shtyllat. Kjo rrugë është për ata që nuk kanë frikë nga errësira dhe lagështia. Ndërsa ecni nëpër këto shtigje të vjetra, mund të ndjeni peshën e historisë. Nuk është historia e lavdishme e kështjellave si në Golubac apo eleganca e Trebinje. Kjo është historia e punës së rëndë, e djersës dhe e njerëzve që jetonin nën hijen e këtyre ‘djajve’ prej guri. Kur dilni nga këto tunele, e gjeni veten në mes të figurave, të rrethuar nga një heshtje që thyhet vetëm nga gurgullima e ujit acidik.

Auditimi Gjeologjik: Pse toka këtu po ulërin?

Le të flasim për atë që ndodh nën sipërfaqe. Kjo nuk është magji, është kimi e pastër dhe mizore. Për më shumë se 500 fjalë, unë do të përshkruaj degradimin e këtij vendi. Çdo shtyllë është një dëshmi e rezistencës së dështuar. Shiu godet argjilën e butë, por guri i madh andezit në majë shërben si një ombrellë. Megjithatë, kjo ombrellë është shumë e rëndë. Presioni që ushtron guri mbi kolonën e dherash krijon një dendësi që e mbron atë përkohësisht, por uji anësor vazhdon ta gërryejë. Rezultati është një skulpturë që ndryshon çdo dekadë. Nëse e vizitoni sot, nuk do të shihni të njëjtin vend që panë njerëzit në kohën kur Tiranë ishte ende një fshat i vogël. Era këtu ka një cilësi të veçantë. Ajo nuk fërshëllen, ajo rënkon ndërsa kalon mes kolonave. Kur fryn era e ftohtë nga veriu, ajo bart me vete pluhurin e imët të mineraleve që të irriton sytë dhe të bën të ndjesh shijen e rërës në dhëmbë. Uji i kuq që del nga toka, i njohur si ‘Uji i Djallit’, ka një përqendrim të tillë mineralesh sa që asnjë organizëm nuk mund të jetojë në të. Është një zonë e vdekur sterile, e bukur në tmerrin e saj. Ndryshe nga maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike, ku natyra duket se po lulëzon dhe po ndërton peizazhe gjithmonë e më të harlisura, këtu procesi është i kundërt. Ky është një proces shpërbërjeje, një lloj kalbëzimi gjeologjik që na kujton se asgjë nuk është e përhershme.

Përfundimi: Kush nuk duhet ta vizitojë kurrë këtë vend

Nëse jeni një udhëtar që kërkon hotele me pesë yje, trotuare të pastra dhe guidat që recitojnë data të mërzitshme historike, mos ejani në Qytetin e Djallit. Ky vend do t’ju zhgënjejë. Ju do të shihni vetëm baltë dhe gurë të thyer. Por nëse jeni nga ata që gjejnë bukuri në rrënim, nëse doni të shihni se si natyra mund të jetë po aq mizore sa edhe njeriu, atëherë ndiqni këshillat e Draganit. Shumë destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje ofrojnë kartolina të bukura, por Qyteti i Djallit ju ofron një pasqyrë të asaj që mbetet kur njeriu largohet dhe forcat bazike të tokës marrin kontrollin. Kur dielli perëndon pas malit Radan, hijet e shtyllave zgjaten deri në luginë, dhe për një moment, mund të besoni vërtet se ato po lëvizin. Kjo është koha kur duhet të ikni, jo sepse keni frikë nga djalli, por sepse errësira në këto male është aq e dëndur sa mund të të gëlltisë bashkë me dyshimet e tua.