Mjegulla e mëngjesit dhe pesha e historisë
Ora shënon 06:00 në Iași. Nuk ka asgjë romantike në këtë orë nëse nuk jeni të dashuruar pas dritës së hirtë që lëpin muret e gurta të Pallatit të Kulturës. Ajri mban një erë të përzier qymyri të vjetër dhe lagështie, një aromë që të kujton se këtu, në këtë cep të Rumanisë, koha nuk rrjedh, ajo grumbullohet si pluhuri mbi dorëshkrimet e vjetra. Ky qytet nuk është Bukureshti; këtu nuk ka zhurmë boshe. Iași është i rëndë, intelektual dhe disi melankolik, si një profesor i vjetër që refuzon të dalë në pension.
Në vitin 1924, mbretëresha Maria e Rumanisë qëndroi në ballkonin e këtij pallati, duke parë drejt lindjes dhe shkroi në ditarin e saj se ‘shpirti i Moldavisë rreh në këto rrugë me gurë të ftohtë’. Ajo nuk e kishte fjalën për bukurinë sipërfaqësore që kërkojnë turistët e sotëm me telefonat e tyre të mençur, por për atë qëndresë të heshtur që vetëm qytetet që kanë parë luftëra dhe zjarre mund ta posedojnë. Ky është pika jonë e nisjes për një udhëtim që do të na nxjerrë jashtë kufijve të qytetit, drejt mbetjeve të një aristokracie që dikur rivalizonte me atë të Vjenës apo Parisit.
“Historia është një makth nga i cili po përpiqem të zgjohem, por në Moldavi, makthi është i veshur me kadife dhe mban erë temjani.” – Një autor anonim lokal
Për të kuptuar këtë rajon, duhet të harroni klishetë për kështjellat e Transilvanisë me vampirë dhe tmerre të sajuara për Hollywood. Kështjellat rreth Iași-t janë monumente të melankolisë njerëzore. Këtu nuk ka turma si në maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike apo në plazhet e mbingarkuara në Rodos. Këtu jeni ju, guri dhe heshtja.
Ndalesa e Parë: Pallati i Kulturës (Zemra e rrahur e Iași-t)
Ne fillojmë në qendër. Pallati i Kulturës nuk është teknikisht një kështjellë mesjetare, por një strukturë neo-gotike që qëndron mbi rrënojat e ish-gjykatave mbretërore. Duke ecur nëpër korridoret e tij në orën 08:30, kur sapo hapen dyert, mund të dëgjoni kërcitjen e parketit nën hapat tuaj. Çdo dhomë këtu është një kapsulë kohe. Mikrozumimi im sot fokusohet te Sahati i Kullës. Nuk është thjesht një mekanizëm; është një deklaratë. Kur këmbanat bien, ato luajnë ‘Hora Unirii’, një melodi që i bën vendasit të rregullojnë shpinën pak më drejt.
Shikoni me kujdes detajet e mureve në ‘Sallën e Voivodëve’. Portretet e sundimtarëve moldavë ju vështrojnë me sy të rreptë. Kjo nuk është arkitektura e lehtë e Ljubljana-s apo stili mesdhetar i Petrovac-it. Ky është një stil që thotë: ‘Ne kemi mbijetuar’. Materialet janë të forta, druri është i rëndë, dhe drita hyn nëpër dritare sikur po kërkon falje që po prish qetësinë e brendshme.
Rrugëtimi drejt Miclăușeni: Kështjella Sturdza
Pas një ore vozitjeje drejt perëndimit, peizazhi ndryshon. Fushat e gjera moldave fillojnë të shpalosen. Këtu nuk ka male dramatike si në Krushevë apo Manastiri Rila, por një rrafshnaltë që të jep ndjenjën e pafundësisë. Arrijmë në Miclăușeni. Kjo kështjellë është një tragjedi e shkruar në gurë. E ndërtuar nga familja Sturdza, ajo u plaçkit nga ushtria sovjetike, u kthye në një jetimore dhe më pas në një depo. Sot, ajo po rimëkëmbet, por shenjat e abuzimit janë ende aty.
Aroma këtu është e ndryshme: është era e drurit të kalbur që po thahet, e librave të vjetër dhe e myshkut që ka filluar të pushtojë skajet e dritareve. Nuk është një vend ‘i bukur’ në kuptimin konvencional. Është një vend që të bën të ndihesh i vogël. Biblioteka e kështjellës dikur mbante 60,000 vëllime. Tani, raftet janë kryesisht bosh, por fryma e tyre mbetet. Nëse mbyllni sytë, mund të imagjinoni zhurmën e fustaneve të mëndafshta mbi shkallët e gurta.
Nëse keni vizituar qytete si Ptuj apo Plovdiv, do të vëreni një ndryshim rrënjësor në qasjen ndaj trashëgimisë. Këtu nuk ka pasur restaurime të shpejta me plastikë dhe drita LED. Çdo tullë e Miclăușeni-t është origjinale, e lodhur dhe e vërtetë. Kjo është kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume e parë përmes një lenteje të dhimbshme por krenare.
Ruginoasa: Pallati i Dashurisë dhe Tradhtisë
Më tej në rrugë, ndodhet Pallati i Alexandru Ioan Cuza në Ruginoasa. Nëse Miclăușeni është melankolik, Ruginoasa është dramatike. Këtu jetoi njeriu që bashkoi Rumaninë, por edhe njeriu që pa familjen e tij të shkatërrohej nga tradhtitë dhe vdekjet e parakohshme. Kështjella është e vogël, pothuajse si një shtëpi luksoze fshati, por arkitektura e saj neo-gotike i jep një ajër autoriteti.
Fokusohuni te krevati i mbretit. Është i thjeshtë, pothuajse ushtarak. Këtu nuk ka pasur vend për teprime. Jashtë, parku është i mbuluar me pemë qindravjeçare që duket se pëshpëritin histori për sundimtarin që vdiq në mërgim. Ky vend duhet vizituar me një mendje cinike: pushteti është i përkohshëm, por guri mbetet. Krahasojeni këtë me Constanta-n, ku deti gërryen gjithçka, ose me Tutin-in e largët; në Ruginoasa, toka e mbron historinë me një xhelozi pothuajse fetare.
“Udhëtimi nuk është për të gjetur vende të reja, por për të parë me sy të rinj atë që ishte aty gjatë gjithë kohës, e mbuluar nga pluhuri i harresës.” – Marcel Proust
Auditimi Forenzik: Logjistika dhe Realiteti
Le të flasim për para dhe kohë, sepse romantizmi nuk i paguan faturat. Vizita në këto tre vende kërkon një makinë të marrë me qira; mos u besoni trenave në këtë rajon nëse nuk keni tri ditë kohë për të humbur. Një makinë ekonomike kushton rreth 40 euro në ditë. Hyrja në Pallatin e Kulturës është rreth 12 euro (për të gjitha muzetë brenda), ndërsa në Miclăușeni dhe Ruginoasa do të paguani rreth 4 deri në 6 euro secila.
Ushqimi rrugës? Harroni restorantet me yje Michelin. Ndaloni në ndonjë ‘popas’ rrugës dhe kërkoni ‘plăcinte poale-n brâu’. Janë pite me djathë që do t’ju bëjnë të harroni çdo dietë. Ky është ushqimi i vërtetë i Moldavisë, i rëndë dhe i shijshëm, ashtu si vetë historia e tyre. Nuk është eksperienca e rafinuar që do të gjenit në Vodice, por është e sinqertë deri në palcë. Ky rajon ofron disa nga më të mirat destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje për ata që kërkojnë thellësi, jo thjesht fotografi për rrjetet sociale.
Përfundimi: Kush nuk duhet të vijë këtu?
Nëse jeni duke kërkuar për argëtim të shpejtë, jetë nate të shfrenuar apo struktura turistike perfekte, qëndroni larg Iași-t dhe kështjellave të tij. Ky është një vend për ata që pëlqejnë erën e librave të vjetër dhe tingullin e shiut mbi çatitë prej teneqeje. Është një udhëtim për ata që kuptojnë se bukuria e vërtetë shpesh vjen me një dozë trishtimi. Kur dielli perëndon mbi kodrat e Moldavisë, duke e lyer qiellin me një të kuqe të errët që ngjan me gjakun e vjetër, ju do ta kuptoni pse ky vend nuk ka nevojë t’ju pëlqejë juve. Ai ekziston për vete, në heshtjen e tij madhështore. Kjo është thelbi i asaj që shpjegon udhezuesi i evropes juglindore shqiperi bullgari dhe te tjera për udhëtarin që kërkon të vërtetën përtej fasadës.