Qyteti i Djallit: Përtej Kartolinave dhe Mallkimeve të Lashta
Shumë njerëz mendojnë se Qyteti i Djallit, ose Đavolja Varoš, është thjesht një tjetër pikë turistike në hartën e Ballkanit, një vend ku mund të bësh disa foto dhe të kthehesh në shtëpi. Gabim. Kjo nuk është një shëtitje e zakonshme. Kjo është një përballje me brutalitetin e natyrës dhe dështimin e logjikës njerëzore përballë kohës gjeologjike. Kur mbërrin në këtë luginë të rrahur nga era në malin Radan, kupton se miti i dasmorëve të gurëzuar është vetëm një mbulesë për diçka shumë më shqetësuese.
Një i moshuar vendas i quajtur Marko, të cilin e takova në hyrje të shtegut të pjerrët, më tha me një zë që ngjante me fërkimin e zhavorrit: “Shkencëtarët vijnë me matësit e tyre, por ata nuk dëgjojnë atë që dëgjojmë ne natën. Kur era fryn nëpër ato kulla, nuk është thjesht zhurmë; është ankesa e tokës që po tretet.” Marko ka jetuar këtu për tetë dekada dhe për të, gurët nuk janë thjesht erozion, por dëshmitarë të një force që ne nuk e kuptojmë dot plotësisht. Ky lloj qëndrimi është tipik për ata që jetojnë pranë anomalive të tilla, ku Kultura dhe historia e Ballkanit ndërthuret me frikën e trashëguar.
“Në natyrë, nuk ka as shpërblime, as ndëshkime; ka vetëm pasoja.” – Robert G. Ingersoll
Le të flasim për realitetin e ashpër. Këto 202 kulla guri, që lartësohen deri në 15 metra, janë produkt i një lufte të pandërprerë mes erozionit dhe rezistencës. Çdo kullë ka një ‘kapelë’ prej andeziti, një shkëmb vullkanik që peshon qindra kilogramë. Pa këtë kapelë, trupi i butë prej dherash të ngjeshur do të ishte zhdukur me shekuj më parë. Është një ekuilibër i pasigurt. Sapo kapelja bie, kulla vdes. Ajo tretet nën shiun e parë, duke lënë pas vetëm një njollë të kuqërremtë në tokë. Ky proces nuk është i bukur; është një masakër e ngadaltë gjeologjike që ndodh para syve tanë.
Nëse kërkoni diçka që ngjan me këtë vend, mund të mendoni për peizazhet e Kalambaka-s në Greqi, por atje gurët kanë një lloj dinjiteti fetar. Këtu, gjithçka ndihet toksike. Uji që rrjedh nëpër luginë, i njohur si Đavolja voda (Uji i Djallit), është një lëng i kuq si gjaku me një aciditet ekstrem. PH-i i tij është rreth 1.5, i ngjashëm me acidin e baterive. Nëse e prekni, lëkura juaj do ta kujtojë për një kohë të gjatë. Kjo nuk është natyra mikpritëse që gjejmë te Burimi i Bosnës apo plazhet e qeta në Ulqin. Ky është një mjedis armiqësor, një laborator i hapur i shkatërrimit.
[IMAGE_PLACEHOLDER]
Duke ecur më tej, vërejmë një kontrast të madh. Ndërsa Sofje apo Novi Pazar gumëzhijnë nga jeta urbane, këtu heshtja ndërpritet vetëm nga krismat e gureve që çahen nga ndryshimet e temperaturës. Për ata që vizitojnë destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje, Qyteti i Djallit ofron një mësim mbi përkohshmërinë. Ne jemi mësuar me qëndrueshmërinë e vendeve si Sveti Stefan apo fortesat e Poçitelj-it, por këtu, arkitektura është në lëvizje të vazhdueshme. Gurët lindin, rriten dhe vdesin brenda disa dekadave, një kohë rekord për gjeologjinë.
“Misteri i botës është i dukshëm, jo i padukshëm.” – Oscar Wilde
Shkencëtarët thonë se ky fenomen është rezultat i veprimtarisë vullkanike miliona vite më parë, e ndjekur nga një erozion intensiv pas epokës së akullnajave. Por, kur qëndron në fund të humnerës së parë, me aromën e fortë të squfurit dhe hekurit që të mbush mushkëritë, shpjegimet teknike humbasin peshën e tyre. Toka këtu është e zhveshur. Asgjë nuk rritet në afërsi të kullave. Është një peizazh që të kujton sipërfaqen e Marsit, i lyer me nuanca të portokallisë së djegur dhe të kuqes së errët. Kjo e bën këtë vend të ndryshëm nga muret e vjetra të Graçanicë-s apo pyjet rreth Foçë-s.
Micro-zooming në detajet e një kulle: Nëse i afroheni mjaftueshëm, shihni se trupi i kullës nuk është i lëmuar. Ai është i përbërë nga grimca të panumërta rëre, zhavorri dhe mbetje kristalore. Çdo pikë shiu që godet anët e kullës, gdhend një hulli të re. Është si një skulpturë që po punohet nga një artist i çmendur dhe i paduruar. Gjatë natës, kur temperaturat bien nën zero, uji brenda këtyre hullive ngrin dhe zgjerohet, duke shkaktuar shpërthime të vogla mikroskopike që e dobësojnë strukturën. Ky është ritmi i Qytetit të Djallit.
Kush nuk duhet ta vizitojë këtë vend? Ata që kërkojnë rehati dhe estetikë të pastër si në Mamaia. Ky vend është për ata që duan të ndjejnë peshën e atmosferës, për ata që nuk kanë frikë nga balta acidike dhe rrugët e vështira. Si pjesë e asaj që e përshkruan udhëzuesi i Evropës Juglindore, ky destinacion kërkon respekt, jo thjesht kuriozitet. Udhëtimi këtu është një ushtrim në modesti njerëzore. Ne mendojmë se kemi zbutur tokën, por vende si ky na kujtojnë se jemi thjesht kalimtarë në një planet që ka planet e veta, shumë më të vjetra dhe më të rrepta se tonat.